Trong khi nhiều phụ huynh kỳ vọng việc xét tuyển học bạ sẽ giúp học sinh giảm áp lực thi cử, không ít chuyên gia giáo dục cho rằng nếu thiếu những giải pháp căn cơ, áp lực sẽ không biến mất mà chỉ chuyển từ phòng thi sang cuộc đua điểm số kéo dài suốt 4 năm THCS.

Học sinh tham dự kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 tại Hà Nội các năm trước. Ảnh: Vân Trang

Mỗi mùa tuyển sinh lớp 10, hàng trăm nghìn học sinh tại các đô thị lớn lại bước vào giai đoạn căng thẳng. Không ít phụ huynh thừa nhận kỳ thi vào lớp 10 hiện nay thậm chí áp lực hơn cả thi đại học bởi tỷ lệ cạnh tranh cao, trong khi số lượng trường công lập chất lượng tốt chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế.

Ở Hà Nội hay TP.HCM, nhiều học sinh phải học thêm, ôn luyện ngày đêm để hy vọng giành một suất vào trường công lập. Áp lực ấy khiến học sinh và gia đình căng thẳng, thậm chí học "lệch", chỉ tập trung cho một vài môn thi “chính”, trong khi những môn còn lại dần bị xem nhẹ.

Chính vì vậy, đề xuất mở rộng xét tuyển, tiến tới bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 đang nhận được sự quan tâm lớn của xã hội. Không ít ý kiến cho rằng xét tuyển học bạ sẽ giúp học sinh được đánh giá toàn diện hơn thay vì phụ thuộc vào kết quả của một kỳ thi kéo dài vài ngày.

Nhiều giáo viên cũng thừa nhận ưu điểm dễ thấy nhất của xét tuyển học bạ là giảm áp lực thi cử. Khi không còn phải dồn toàn bộ sức lực cho một kỳ thi duy nhất, học sinh sẽ có xu hướng học đều các môn hơn, tránh tình trạng học tủ, học lệch. Đồng thời, địa phương cũng tiết kiệm đáng kể chi phí và nguồn nhân lực cho công tác tổ chức thi tuyển.

Em Trần Minh Châu, học sinh lớp 8 tại Hà Nội, cho rằng nếu áp dụng xét tuyển, học sinh sẽ đỡ căng thẳng hơn và có động lực học toàn diện hơn trong suốt quá trình THCS. Theo nữ sinh này, những học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi cũng sẽ giảm áp lực bởi không còn phải chạy đua quá gấp cho kỳ thi lớp 10.

Tuy nhiên, cùng với sự kỳ vọng là nhiều băn khoăn về tính công bằng và độ thực chất của việc đánh giá bằng học bạ. Theo thầy Trần Công Nhật, giáo viên THCS có nhiều năm kinh nghiệm giảng dạy, việc xét tuyển hoàn toàn bằng học bạ tiềm ẩn khá nhiều rủi ro nếu chưa có hệ thống kiểm tra, đánh giá đủ minh bạch và khách quan.

Thực tế hiện nay, tỷ lệ tốt nghiệp THCS luôn ở mức rất cao. Trong khi đó, điểm số ở nhiều nơi vẫn chịu tác động từ áp lực thành tích hoặc chỉ tiêu thi đua. Nếu bỏ thi lớp 10, nguy cơ “làm đẹp” học bạ, xin điểm hoặc nới tay trong đánh giá hoàn toàn có thể xảy ra.

Theo thầy Nhật, hệ lụy có thể chưa xuất hiện ngay nhưng chỉ sau vài năm sẽ bộc lộ rõ khi nhiều học sinh thiếu nền tảng kiến thức vẫn được vào THPT. Khi đó, giáo viên THPT sẽ là những người chịu áp lực lớn nhất vì phải giảng dạy cho những học sinh không đủ năng lực theo học chương trình phổ thông.

“Bỏ thi chưa chắc giảm áp lực mà có thể khiến áp lực chuyển sang cuộc đua điểm số kéo dài suốt 4 năm THCS”, thầy Nhật nhận định.

Đây cũng là điều khiến nhiều học sinh băn khoăn. Em Đặng Ngọc Anh, học sinh lớp 8 tại Hà Nội cho rằng, xét học bạ tuy giúp giảm áp lực thi cử nhưng cũng làm mất đi cơ hội “bứt tốc” của nhiều học sinh ở năm cuối cấp.

“Có những bạn học chưa thật sự tốt ở các năm đầu nhưng càng về cuối càng nỗ lực và có thể đạt kết quả cao trong kỳ thi lớp 10. Nếu chỉ xét học bạ, cơ hội đó sẽ bị thu hẹp”, nữ sinh chia sẻ.

Không chỉ là câu chuyện thi hay không thi, nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng gốc rễ của áp lực tuyển sinh lớp 10 hiện nay nằm ở sự mất cân đối giữa nhu cầu học THPT công lập và năng lực đáp ứng của hệ thống trường lớp.

Bà Trịnh Diệu Hằng, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Chu Văn An (Tây Hồ, Hà Nội) cho biết, hiện số lượng trường THPT công lập ở Hà Nội mới chỉ đáp ứng được khoảng 60% nhu cầu học tập của học sinh. Trong khi đó, công tác phân luồng sau THCS và chất lượng giáo dục nghề nghiệp chưa đủ sức tạo niềm tin cho phụ huynh và học sinh.

Phần lớn gia đình hiện nay vẫn coi THPT công lập là con đường ưu tiên hàng đầu trước khi vào đại học. Chính tâm lý này khiến áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, đặc biệt tại các trường top đầu.

Theo nhiều ý kiến, nếu chưa giải quyết được tình trạng thiếu trường lớp, chênh lệch chất lượng giữa các trường và tư duy “chuộng bằng cấp”, thì dù thi tuyển hay xét tuyển, áp lực vẫn sẽ tồn tại dưới một hình thức khác.

Còn theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, chủ trương tiến tới bỏ thi lớp 10 là mục tiêu đáng được ủng hộ nếu được xây dựng theo lộ trình phù hợp, công khai và minh bạch. Tuy nhiên, việc này không nên được hiểu đơn giản là bỏ kỳ thi để giảm áp lực mà còn liên quan tới chất lượng đánh giá, năng lực trường lớp công lập và niềm tin xã hội vào sự công bằng của hệ thống tuyển sinh.

Theo bà Nga, nếu không có cơ chế chuẩn hóa, thanh tra và dữ liệu hóa việc đánh giá học sinh, xét tuyển học bạ rất dễ tạo ra băn khoăn về tính minh bạch.

Một vấn đề khác được nhiều chuyên gia nhắc tới là sự chênh lệch điều kiện giáo dục giữa các khu vực. Tại những nơi có điều kiện học tập tốt hơn, học sinh sẽ có lợi thế lớn hơn trong xét tuyển học bạ. Điều này có thể khiến học sinh ở khu vực khó khăn chịu nhiều thiệt thòi.

Ở một góc nhìn khác, theo Ths.Nguyễn Văn Tâm, giảng viên Trường Đại học Văn Lang, xét tuyển học bạ sẽ giúp giảm áp lực thi cử nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ khiến một số trường lơ là trong kiểm tra, đánh giá để học sinh có học bạ “đẹp” hơn.

Trong khi đó, một số ý kiến nhận định, việc thay đổi phương thức tuyển sinh cần được nghiên cứu kỹ lưỡng và đánh giá tổng thể, bởi bài toán không chỉ là đủ trường lớp mà còn là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn.

Nhiều chuyên gia cho rằng giải pháp phù hợp hiện nay có thể là tiếp tục duy trì kỳ thi tuyển sinh lớp 10 nhưng theo hướng nhẹ nhàng hơn, giảm áp lực không cần thiết, đồng thời kết hợp giữa điểm thi và kết quả học tập trong quá trình THCS để đánh giá toàn diện học sinh.

Một số giáo viên đề xuất mô hình kết hợp 50% điểm thi và 50% học bạ. Bên cạnh đó, có thể tổ chức đề thi học kỳ chung toàn thành phố hoặc toàn tỉnh, thực hiện chấm chéo giữa các địa phương nhằm tăng tính khách quan và hạn chế tiêu cực.

Tuy nhiên, về lâu dài, điều quan trọng nhất vẫn là nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp, làm tốt công tác phân luồng sau THCS và đầu tư đồng đều hệ thống trường lớp.

Khi phụ huynh và học sinh thực sự tin rằng học nghề hay giáo dục thường xuyên cũng có thể mang lại cơ hội phát triển tốt, áp lực thi vào lớp 10 mới thực sự giảm bớt.

Bởi suy cho cùng, vấn đề của tuyển sinh lớp 10 hiện nay không chỉ nằm ở một kỳ thi. Đó còn là câu chuyện về niềm tin xã hội, chất lượng giáo dục và cơ hội phát triển của học sinh trong tương lai.