Vừa qua, tại một trường Tiểu học ở Đắk Lắk ghi nhận 9 trường hợp mắc bệnh quai bị và các học sinh được cho nghỉ học để khử khuẩn lớp học, ngăn ngừa dịch lây lan.

Ngành Y tế tỉnh Đắk Lắk đang chỉ đạo hệ thống y tế cơ sở tăng cường giám sát, tầm soát dịch bệnh trong cộng đồng; đồng thời phối hợp với ngành Giáo dục, tổ chức đoàn thể… đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và ý thức phòng, chống dịch trong nhân dân, đặc biệt là đối với các bệnh truyền nhiễm ở trẻ em.

Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Mumps thuộc họ Paramyxoviridae gây ra.

Theo các chuyên gia y tế, quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Mumps thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, lây lan chủ yếu qua đường hô hấp. Virus có thể phát tán qua nước bọt hoặc dịch tiết mũi họng khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, khiến bệnh dễ dàng lan rộng trong cộng đồng, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Đáng lưu ý, bệnh có khả năng lây nhiễm cao từ khoảng 6 ngày trước khi xuất hiện triệu chứng sưng tuyến mang tai cho đến 2 tuần sau đó, khiến việc kiểm soát dịch trở nên khó khăn hơn. Trong khi đó, hiện nay quai bị chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc điều trị chủ yếu là kiểm soát triệu chứng và xử lý biến chứng.

Ở giai đoạn đầu, bệnh thường biểu hiện giống cảm cúm với các triệu chứng như sốt, mệt mỏi, đau đầu, đau họng. Sau thời gian ủ bệnh kéo dài từ 14 đến 24 ngày, virus xâm nhập vào máu và gây viêm các cơ quan.

Khi bước vào giai đoạn toàn phát, tuyến nước bọt vùng mang tai sưng to, thường bắt đầu một bên rồi lan sang bên còn lại, gây đau khi nhai, nuốt và có thể làm biến dạng khuôn mặt.

Bệnh thường kéo dài khoảng 10 ngày và có thể tự khỏi nếu không xuất hiện biến chứng. Tuy nhiên, điều khiến quai bị trở nên nguy hiểm không nằm ở triệu chứng ban đầu mà ở các biến chứng có thể xảy ra, đặc biệt ở người sau tuổi dậy thì.

Ở nam giới, biến chứng viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn có thể xảy ra với tỷ lệ từ 20 đến 35 phần trăm, thường xuất hiện sau giai đoạn sưng tuyến mang tai khoảng một tuần.

Tình trạng này có thể dẫn đến teo tinh hoàn, giảm số lượng tinh trùng và nguy cơ vô sinh. Ở nữ giới, viêm buồng trứng có thể xảy ra với biểu hiện đau bụng, trong một số trường hợp ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Đối với phụ nữ mang thai, mắc quai bị trong ba tháng đầu có thể làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc thai chết lưu.

Ngoài ra, bệnh còn có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng khác như viêm tụy, nhồi máu phổi, viêm não, tổn thương thần kinh, thậm chí dẫn đến điếc, giảm thị lực hoặc các rối loạn thần kinh kéo dài. Một số trường hợp có thể gặp các biến chứng như viêm cơ tim, viêm tuyến giáp, viêm phổi, làm ảnh hưởng toàn diện đến sức khỏe.

Trong khi đó, việc điều trị quai bị hiện nay chủ yếu là nghỉ ngơi, cách ly tối thiểu hai tuần, ăn uống phù hợp và theo dõi biến chứng. Chính vì không có thuốc điều trị đặc hiệu, phòng bệnh trở thành yếu tố then chốt.

Bên cạnh đó, tiêm vắc-xin là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa quai bị và các biến chứng nguy hiểm. Vắc-xin không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn bảo vệ cơ thể trước những hậu quả lâu dài như vô sinh. Không chỉ trẻ em, người lớn chưa có miễn dịch, đặc biệt là phụ nữ có kế hoạch mang thai, cần chủ động tiêm phòng đầy đủ.

Hiện nay, vắc-xin phòng quai bị thường được sử dụng dưới dạng phối hợp với sởi và rubella trong cùng một chế phẩm, giúp tăng hiệu quả bảo vệ và thuận tiện trong tiêm chủng.

Tại hệ thống Tiêm chủng Long Châu, các loại vắc-xin phòng sởi, quai bị và rubella luôn sẵn có với nguồn cung ổn định, được bảo quản theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt. Người dân khi đến tiêm sẽ được đội ngũ bác sỹ đạt chuẩn của Viện Pasteur TP.HCM tư vấn kỹ lưỡng, theo dõi đầy đủ trước và sau tiêm, đảm bảo an toàn và hiệu quả.

Trong bối cảnh bệnh có thể bùng phát thành dịch và tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm, đặc biệt là nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, việc chủ động tiêm vắc-xin không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn là giải pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tiêm phòng đầy đủ chính là cách hiệu quả nhất để ngăn chặn quai bị và những hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra trong tương lai.

Liên quan đến việc tiêm vắc-xin cho các bệnh truyền nhiễm, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư số 52/2025/TT-BYT, quy định danh mục bệnh truyền nhiễm, đối tượng và phạm vi phải sử dụng vắc-xin, sinh phẩm y tế bắt buộc. Thông tư này có hiệu lực từ 15/2/2026, thay thế Thông tư số 10/2024/TT-BYT.

Theo Bộ Y tế, việc triển khai vắc-xin bắt buộc là biện pháp quan trọng để phòng chống bệnh truyền nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đảm bảo an sinh xã hội, đặc biệt với trẻ em và phụ nữ có thai.

Trong Chương trình tiêm chủng mở rộng, các bệnh truyền nhiễm bắt buộc tiêm gồm viêm gan B, lao phổi, bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, Haemophilus influenzae týp b, sởi, rubella, viêm não Nhật Bản, tiêu chảy do vi rút Rota và phế cầu.

Cụ thể, đối với viêm gan B, trẻ sơ sinh được tiêm liều sơ sinh trong vòng 24 giờ sau khi sinh; trẻ em tiêm vắc-xin phối hợp chứa thành phần viêm gan B theo 3 liều lúc 2, 3 và 4 tháng tuổi, với hướng dẫn tiêm bù nếu trễ. Bệnh lao phổi được tiêm một liều cho trẻ em trong vòng 1 tháng sau sinh, tiêm bù nếu muộn trước 12 tháng tuổi.

Đối với bạch hầu, ho gà và uốn ván, trẻ em được tiêm 3 liều cơ bản lúc 2, 3 và 4 tháng tuổi, sau đó nhắc lại khi trẻ 18 tháng tuổi và 7 tuổi; phụ nữ có thai được tiêm vắc-xin uốn ván theo hướng dẫn chi tiết 4 tình huống, mũi cuối trước ngày dự kiến sinh tối thiểu 2 tuần. Bại liệt tiêm vắc-xin uống 3 liều lúc 2, 3, 4 tháng và tiêm vắc-xin tiêm 2 liều lúc 5 và 9 tháng tuổi, với hướng dẫn tiêm bù nếu muộn.

Trẻ em còn được tiêm vắc-xin Haemophilus influenzae týp b 3 liều lúc 2, 3, 4 tháng tuổi, với hướng dẫn tiêm bù từ 2-18 tháng tuổi nếu trễ, và tiêm nhắc trước 5 tuổi.

Vắc-xin sởi được tiêm lúc trẻ đủ 9 tháng, nhắc lại lúc 18 tháng, còn rubella tiêm lúc 18 tháng. Viêm não Nhật Bản tiêm 3 liều lúc 1 tuổi, 1-2 tuần sau liều 1 và 1 năm sau liều 1, có hướng dẫn tiêm bù nếu trễ.

Tiêu chảy do vi rút Rota được tiêm 2 liều uống lúc 2 tháng và ít nhất 1 tháng sau, trước khi trẻ đủ 6 tháng.

Vắc-xin phế cầu tiêm 2-3 liều tùy độ tuổi, hướng dẫn tiêm bù từ trẻ dưới 12 tháng, trẻ 12-24 tháng và ≥24 tháng chưa tiêm trước đó. Bộ Y tế nhấn mạnh khoảng cách giữa các mũi tiêm tối thiểu 28 ngày.

Thông tư cũng quy định danh mục vắc-xin và sinh phẩm y tế bắt buộc cho người có nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm tại vùng có dịch hoặc đến vùng có dịch, gồm bạch hầu, bại liệt, ho gà, rubella, sởi, tả, viêm não Nhật Bản, dại, cúm và Covid-19.

Việc xác định đối tượng do UBND tỉnh, thành phố hoặc theo hướng dẫn của Bộ Y tế quyết định tùy tình hình dịch. Riêng vắc-xin phế cầu được triển khai theo lộ trình Chương trình tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2021-2030, dựa trên nguồn lực trung ương và địa phương, nhằm đảm bảo trẻ em chưa tiêm phòng có thể tiếp cận đầy đủ.

Theo các chuyên gia, Thông tư số 52/2025/TT-BYT là bước tiến quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giúp phòng ngừa dịch bệnh và nâng cao tỷ lệ bao phủ tiêm chủng tại Việt Nam. 

Tại Việt Nam, trong nhiều năm qua, tiêm chủng đã giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc và tử vong do các bệnh truyền nhiễm, đóng góp quan trọng vào thành tựu thanh toán bại liệt, loại trừ uốn ván sơ sinh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Bên cạnh hình thức tiêm chủng bắt buộc được miễn phí trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng hoặc tiêm chủng chống dịch, người dân có thể lựa chọn tiêm chủng dịch vụ tại các cơ sở đủ điều kiện và trả phí như hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec, Long Châu, VNVC... 

Các cơ sở này cung cấp các vắc-xin phòng bệnh đã được cấp phép lưu hành tại Việt Nam giúp người dân tăng cơ hội để tiếp cận với các loại vắc-xin phòng bệnh.