Trước áp lực ngày càng lớn đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng, Việt Nam đang chuyển mạnh từ xử lý từng nguồn ô nhiễm riêng lẻ sang quản trị chất lượng không khí theo mục tiêu, kiểm soát phát thải và tăng cường phối hợp liên vùng.

Tại hội thảo “Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam - từ chính sách đến hành động”, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết, ô nhiễm không khí tại một số đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội và các tỉnh lân cận, đã kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Ô nhiễm không khí hiện tập trung chủ yếu tại khu vực phía Bắc, trong đó Hà Nội là địa bàn trọng điểm và bụi mịn PM2.5 là chất ô nhiễm đáng lo ngại nhất.

Ngày 28/7/2026, Ban Chấp hành Trung ương ban hành Kết luận số 75-KL/TW về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, xác định giải quyết ô nhiễm không khí là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Trước đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Ô nhiễm không khí hiện tập trung chủ yếu tại khu vực phía Bắc, trong đó Hà Nội là địa bàn trọng điểm và bụi mịn PM2.5 là chất ô nhiễm đáng lo ngại nhất.

Giai đoạn 2023-2025, nồng độ PM2.5 trung bình năm tại Hà Nội ở mức 47-48 µg/Nm³. Khoảng 1/3 số ngày trong năm có nồng độ PM2.5 vượt giới hạn trung bình 24 giờ là 50 µg/Nm³. Tình trạng ô nhiễm có tính mùa rõ rệt, thường tập trung từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau.

Nguồn phát sinh PM2.5 tại Hà Nội khá đa dạng. Bụi thứ cấp hình thành từ các khí ô nhiễm chiếm khoảng 27%; giao thông vận tải 23%; xây dựng và bụi đường 20%; đốt mở, gồm đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp, 12%; hoạt động công nghiệp 10%. Khoảng 8% còn lại đến từ các nguồn khác, trong đó có ô nhiễm lan truyền từ các địa phương lân cận.

Cơ cấu này cho thấy việc kiểm soát ô nhiễm không khí không thể chỉ tập trung vào một nguồn phát thải riêng lẻ mà cần đồng thời xử lý giao thông, công nghiệp, xây dựng, đốt ngoài trời và các nguồn phát thải liên vùng.

Từ góc độ y tế, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của cải thiện chất lượng không khí là giảm tác động đối với sức khỏe và gánh nặng bệnh tật.

Theo Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, các bằng chứng nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy phơi nhiễm ô nhiễm không khí có thể ảnh hưởng đến sức khỏe trong suốt vòng đời, từ phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, trẻ em đến người trưởng thành và người cao tuổi, làm tăng nguy cơ mắc bệnh, nhập viện và tử vong do bệnh hô hấp, tim mạch cùng một số bệnh lý khác.

Dữ liệu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2023 cho thấy ô nhiễm không khí xếp thứ ba trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam. Ngành Y tế xác định vai trò cung cấp bằng chứng về tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe, theo dõi và cảnh báo nguy cơ, đồng thời hướng dẫn người dân thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe phù hợp.

Một trong những định hướng lớn được đặt ra tại hội thảo là chuyển từ cách tiếp cận xử lý ô nhiễm sang quản trị chất lượng không khí theo mục tiêu.

Đại diện Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho hay, thời gian tới cần xác lập các chỉ tiêu chất lượng không khí cho từng vùng, từng đô thị và từng giai đoạn; xây dựng cơ chế điều phối liên vùng; kiểm kê toàn diện và thiết lập cơ sở dữ liệu thống nhất về các nguồn phát thải.

Cùng với đó, các giải pháp như giao thông xanh, chuyển đổi năng lượng, công nghệ sạch, kinh tế tuần hoàn và phát triển đô thị phát thải thấp cần được đẩy mạnh. Kết quả cải thiện chất lượng không khí cũng phải gắn với trách nhiệm thực thi của chính quyền địa phương.

Việc hoàn thiện cơ chế phối hợp liên tỉnh, liên vùng được xem là yêu cầu quan trọng bởi ô nhiễm không khí không dừng lại ở địa giới hành chính. Các địa phương cần xây dựng và triển khai kế hoạch quản lý chất lượng không khí, kiểm soát khí thải phương tiện giao thông và nguồn thải công nghiệp, thúc đẩy thu gom, tái chế, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp, tiến tới hạn chế đốt hở sau thu hoạch.

Dữ liệu cũng được xác định là nền tảng của quản trị chất lượng không khí. Việc kiểm kê phát thải cần được thực hiện theo từng ngành, lĩnh vực, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải và chất lượng không khí theo thời gian thực, liên thông từ cơ sở, địa phương đến cơ quan quản lý Trung ương.

Mạng lưới quan trắc, cảnh báo và dự báo cần tiếp tục được đầu tư, mở rộng. Các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật cũng được đề xuất ứng dụng nhằm nâng cao chất lượng dự báo và cung cấp thông tin kịp thời cho cộng đồng.

Song song với kiểm soát nguồn phát thải, ngành Y tế xác định sáu nhóm vấn đề ưu tiên gồm tăng cường nghiên cứu, đánh giá tác động; xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo sớm; hoàn thiện hướng dẫn bảo vệ sức khỏe; nâng cao năng lực hệ thống y tế; tăng cường phối hợp liên ngành và huy động nguồn lực, hợp tác quốc tế.

Tại hội thảo, kinh nghiệm của Trung Quốc trong cải thiện chất lượng không khí tại Bắc Kinh cũng được chia sẻ như một nguồn tham khảo cho Việt Nam. Các ý kiến cho rằng giải quyết ô nhiễm không khí cần cách tiếp cận đồng bộ từ chính sách, công nghệ, nguồn lực đến tổ chức thực hiện. Mỗi giải pháp cần gắn với điều kiện thực tế, có lộ trình, trách nhiệm và nguồn lực rõ ràng thay vì chỉ dừng ở mục tiêu định hướng.

Hợp tác quốc tế tiếp tục được xác định là một trong những kênh quan trọng để Việt Nam tiếp cận tri thức, kinh nghiệm, công nghệ và các nguồn lực tài chính phục vụ kiểm soát ô nhiễm. Khắc phục ô nhiễm không khí là quá trình lâu dài và không thể chỉ dựa vào các biện pháp riêng lẻ.

Việc kiểm soát nguồn phát thải, hoàn thiện dữ liệu, tăng cường phối hợp liên vùng và gắn trách nhiệm cụ thể với từng cấp quản lý được xem là những điều kiện quan trọng để các chính sách cải thiện chất lượng không khí chuyển thành kết quả thực tế, qua đó giảm tác động đối với sức khỏe người dân.