Cần khung pháp lý mới phù hợp với thực tiễn

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN), từ khi Luật Bưu chính 2010 ra đời, số lượng doanh nghiệp bưu chính đã tăng gần 19 lần, từ 40 doanh nghiệp năm 2010 lên 757 doanh nghiệp năm 2025. Hiện thị trường đang được dẫn dắt bởi các doanh nghiệp lớn như VNPost, Viettel Post và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, nắm giữ tới 93% thị phần, còn lại là các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Sự phát triển của thương mại điện tử (TMĐT) kéo theo sự xuất hiện của nhiều doanh nghiệp chuyển phát và mô hình kinh tế chia sẻ, tạo môi trường cạnh tranh ngày càng quyết liệt về công nghệ và chất lượng dịch vụ.

Bưu chính đã trở thành một mắt xích quan trọng của TMĐT và hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế. Năm 2025, doanh thu toàn ngành đạt 87.100 tỷ đồng, tăng 21,7 lần so với năm 2010; sản lượng đạt hơn 4 tỷ bưu gửi. Với tốc độ phát triển 20-30%/năm, ngành bưu chính, chuyển phát được tính toán có thể cán mốc doanh thu 10 tỷ USD vào năm 2030.

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng cũng đặt ra những yêu cầu mới về phát triển và chia sẻ hạ tầng, bảo đảm an toàn, an ninh, duy trì dịch vụ bưu chính phổ cập và quản lý dựa trên dữ liệu số.

Luật Bưu chính (sửa đổi) sẽ mở rộng phạm vi dịch vụ, hướng tới phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia

Theo ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính (Bộ KHCN), sau hơn 15 năm triển khai, Luật Bưu chính 2010 đã bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý, không còn theo kịp sự phát triển của thị trường và nền kinh tế số. Các đối tượng lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng giả, giấy tờ giả mạo hoặc thực hiện hành vi gian lận ngày càng tinh vi.

Vì vậy, Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) không đặt thêm nhiều điều kiện kinh doanh về nhân lực hay thủ tục, mà tập trung vào các yêu cầu an ninh như định danh người gửi, xác thực thông tin, quản lý dữ liệu và giám sát hoạt động khai thác.

Nhiều nội dung trước đây được quy định ở cấp nghị định cũng được đưa trực tiếp vào Luật, nhằm tăng tính ổn định, hiệu lực thi hành. Việc cấp phép hoạt động bưu chính dự kiến được phân cấp cho các Sở Khoa học và Công nghệ địa phương.

Theo ông Nguyễn Phương Tuấn, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, “chiếc áo” pháp lý năm 2010 đã quá chật. Những công đoạn hoàn tất đơn hàng như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả vẫn chưa có hành lang pháp lý rõ ràng. Trong khi đó, phạm vi dịch vụ công ích hiện chủ yếu giới hạn ở thư, gói, kiện dưới 2 kg, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu gửi nhận hàng hóa thương mại điện tử, nhất là tại vùng sâu, vùng xa.

Làm rõ cơ chế phân cấp

Đánh giá cao hướng sửa đổi, ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó tổng giám đốc Viettel Post, đề nghị làm rõ phạm vi và mối quan hệ giữa “dịch vụ bưu chính công ích”, “dịch vụ bưu chính phổ cập” và “dịch vụ bưu chính phục vụ cơ quan Đảng, Nhà nước”.

Theo ông, cách quy định dịch vụ bưu chính công ích theo hướng liệt kê các loại hình dịch vụ có thể dẫn tới cách hiểu khác nhau và chồng lấn trách nhiệm.

Từ thực tiễn địa phương, ông Lâm Minh Thắng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, kiến nghị thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước đối với hoạt động bưu chính, logistics và vận tải hàng hóa, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp công ích và tư nhân. Sở cũng đề nghị phân cấp cho địa phương quyền chủ động khai thác tài nguyên không gian tầm thấp phục vụ hoạt động bưu chính bằng UAV.

Ông Thắng đề xuất bổ sung các khái niệm pháp lý phù hợp với mô hình kinh doanh số và logistics tích hợp; quản lý công nghệ theo hướng quy định tiêu chuẩn kỹ thuật, thay vì liệt kê từng công nghệ. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành bưu chính dùng chung, liên thông từ Trung ương đến địa phương.

Theo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ninh, khi Dự thảo chuyển mạnh từ tiền kiểm sang đăng ký, tự công bố và tự chịu trách nhiệm, cần quy định rõ cơ chế hậu kiểm để kịp thời phát hiện vi phạm về an toàn, an ninh, chất lượng dịch vụ và bảo vệ dữ liệu. Trách nhiệm phối hợp của UBND cấp tỉnh trong thanh tra, kiểm tra, giám sát cũng cần được quy định cụ thể.

Liên quan đến cấp giấy phép, ông Lương Duy Hoài, Tổng giám đốc Giao Hàng Nhanh cho rằng, cần làm rõ cơ chế phối hợp giữa cơ quan cấp phép tại địa phương và cơ quan quản lý chuyên ngành Trung ương sau khi phân cấp, đặc biệt là việc UBND cấp tỉnh tự thẩm định hay lấy ý kiến chuyên môn của cơ quan quản lý ngành.

Định danh cho bưu phẩm và thực thi

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) là xây dựng mã số định danh bưu gửi, gắn với yêu cầu tăng cường an toàn cho mạng bưu chính.

Theo ông Nguyễn Quang Hải, Phó tổng giám đốc Vietnam Post, an toàn mạng bưu chính cần dựa trên 4 trụ cột: định danh, xác thực, truy vết và kiểm soát. Người gửi phải được xác thực đúng danh tính; mỗi bưu gửi có một mã định danh duy nhất; toàn bộ quá trình tiếp nhận, khai thác, vận chuyển và phát được ghi nhận trên hệ thống để phục vụ truy xuất và xác định trách nhiệm khi phát sinh sự cố.

Đại diện Vietnam Post đề xuất mô hình “một người gửi đã xác thực - một mã bưu gửi duy nhất - một chuỗi dữ liệu toàn trình”. Theo ông Hải, nhiều dịch vụ như EMS, bưu phẩm bảo đảm, bưu kiện đã được quản lý bằng mã định danh và dữ liệu hành trình, nhưng một số loại hình vẫn còn khoảng trống về xác thực người gửi và truy xuất toàn trình.

Việc định danh, xác thực không thể thực hiện thủ công với toàn bộ bưu gửi bởi sẽ làm tăng thời gian khai thác và chi phí vận hành. Giải pháp là gắn định danh với chuyển đổi số, tự động hóa và liên thông dữ liệu.

Vietnam Post kiến nghị chuẩn hóa dữ liệu, xác thực người gửi qua nhiều kênh, kết nối các hệ thống nghiệp vụ, quản lý theo mức độ rủi ro và tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân thông qua phân quyền, mã hóa, lưu vết truy cập. Đồng thời, cần thống nhất tiêu chuẩn về dữ liệu, mã định danh và cơ chế chia sẻ thông tin giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý.

Đại diện Công ty TNHH MTV Chuyển phát nhanh Thuận Phong cho rằng, điểm nghẽn không nằm ở mã vận đơn, mà ở việc chưa xác thực được người gửi và chưa hình thành chuỗi dữ liệu xuyên suốt quá trình vận chuyển. Doanh nghiệp đề xuất kết nối mã định danh với dữ liệu xác thực người gửi, lịch sử giao dịch và thông tin vận chuyển. Thay vì kiểm tra thủ công toàn bộ, có thể sử dụng dữ liệu lớn và AI để chấm điểm rủi ro, tập trung nguồn lực vào những bưu gửi bất thường.

Ngoài ra, Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) lần đầu tiên luật hóa dịch vụ thu hộ tiền hàng (COD), nhằm tạo khung pháp lý cho dòng tiền lớn phát sinh từ thương mại điện tử, đồng thời giảm rủi ro tài chính và bảo vệ người tiêu dùng.

Ông Jason Bay, Giám đốc Quốc gia thị trường Việt Nam của Sea Limited - công ty mẹ của SPX Express, cho rằng, COD đã trở thành cấu phần thiết yếu của dịch vụ bưu chính, đặc biệt trong thương mại điện tử và giao hàng chặng cuối, nhưng Luật hiện hành chưa có quy định riêng.

Theo ông, mô hình khách hàng trong thương mại điện tử đã thay đổi khi các sàn giao dịch và nền tảng số có thể là chủ thể ký hợp đồng chính, thay vì chỉ tồn tại quan hệ trực tiếp giữa người gửi và doanh nghiệp bưu chính. Vì vậy, Luật cần đủ linh hoạt để thích ứng với các mô hình kinh doanh mới.

Đại diện BEST Express đề xuất chuẩn hóa quy định đối với COD và dịch vụ giá trị gia tăng, làm rõ vai trò của các bên và tăng chế tài đối với hành vi chiếm đoạt tiền thu hộ. Doanh nghiệp cũng đề nghị nghiên cứu quy định đối với các dịch vụ mới như bảo hiểm hàng hóa, lắp đặt tại nhà và giao nhận chuyên biệt.

Từ góc độ quản lý rủi ro tài chính, ông Nguyễn Ngọc Sơn, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho biết khoảng 90% trong tổng số 4 tỷ bưu gửi mỗi năm là hàng thương mại điện tử. Dòng tiền luân chuyển qua doanh nghiệp bưu chính lên tới hàng trăm ngàn tỷ đồng mỗi năm, lớn hơn nhiều lần doanh thu toàn ngành.

Theo ông Sơn, Dự thảo chưa có quy định đủ rõ về quản lý dòng tiền, trong khi phần lớn doanh nghiệp bưu chính là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Điều này đặt ra rủi ro khi tiền của bên thứ ba được doanh nghiệp nắm giữ nhưng không chịu cơ chế giám sát tài chính tương ứng.

Ông đề nghị làm rõ cơ sở xác định COD không phải hoạt động trung gian thanh toán; đồng thời có cơ chế bảo vệ tiền thu hộ khi doanh nghiệp bưu chính mất khả năng thanh toán. Cần bổ sung các nguyên tắc về tách bạch quản lý tiền thu hộ, thời hạn đối soát, hoàn trả, nghĩa vụ công khai và giao Chính phủ quy định ngưỡng quy mô thu hộ phải áp dụng pháp luật về trung gian thanh toán.