GS-TS. Trần Thị Vân Hoa (Đại học Kinh tế Quốc dân)

Bắt tay vào Kế hoạch phát triển KTXH giai đoạn mới với tham vọng rất lớn, song cũng cần đánh giá lại thành tựu và hạn chế trong những năm vừa qua, thưa bà?

Kể từ khi Đổi mới (năm 1986), Việt Nam đã đạt được những thành tựu phát triển KTXH có ý nghĩa lịch sử. Từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung nghèo nàn, trở thành quốc gia có thu nhập trung bình với quy mô GDP năm 2025 đạt 514 tỷ USD, tổng thu nhập quốc gia (GNI)/người tăng từ 110 USD (năm 1986), lên 4.496 USD/người (năm 2025), tiệm cận với mức thu nhập của nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao (4.516 USD/người). Trình độ phát triển con người (HDI) tăng từ mức 0,477 (năm 1990) lên 0,766 hiện nay. Trình độ tiến bộ xã hội (SPI) liên tục được cải thiện từ 49 điểm năm 1990, đến 70,76 điểm, xếp thứ 63/171 quốc gia.

Tuy nhiên, mô hình phát triển đất nước hiện tại đang bộc lộ nhiều hạn chế như chất lượng sống chưa cao, ô nhiễm môi trường ngày càng nặng nề, đặc biệt ở các đô thị lớn; tăng trưởng vẫn phụ thuộc chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động giá rẻ; năng lực nội sinh yếu; trên 70% giá trị xuất khẩu vẫn đến từ khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài; nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình không hề thấp...

Đứng trước cơ hội và thách thức, Nghị quyết Đại hội XIV đã xác lập những quyết sách mang tính bước ngoặt trong mô hình phát triển, đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên cho giai đoạn 2026-2030, quyết tâm đưa nước ta vào nhóm quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045. Để biến tham vọng thành hiện thực, Quốc hội với vai trò là cơ quan quyền lực cao nhất, đại diện cho ý chí, nguyện vọng của hơn 100 triệu dân sẽ có những quyết sách khi thông qua Nghị quyết về Kế hoạch phát triển KTXH giai đoạn 2026-2030.

Mô hình tăng trưởng hiện nay đang bộc lộ nhiều giới hạn. Theo bà, những điểm nghẽn lớn nhất là gì?

Sau 4 thập kỷ, mô hình phát triển đất nước dựa chủ yếu vào tích lũy vốn, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ đang tiến đến giới hạn. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh mẽ, cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc sâu sắc và nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình đang hiện hữu, việc đổi mới mô hình phát triển đất nước đã trở thành yêu cầu mang tính tất yếu và cấp bách.

Mô hình tăng trưởng cũ đã giúp Việt Nam phát triển nhanh trong nhiều thập kỷ không còn là lợi thế, bởi trong cuộc cách mạng 4.0, động lực từ năng suất và đổi mới sáng tạo mới là yếu tố quyết định. Năng lực của khu vực doanh nghiệp trong nước, nhất là khu vực tư nhân còn hạn chế, chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Vấn đề nữa là hiệu quả phân bổ nguồn lực còn thấp. Đây là vấn đề rất quan trọng. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh và bền vững thì nguồn lực phải được phân bổ tới những khu vực có năng suất cao nhất. Nhưng trên thực tế, vẫn còn tình trạng nguồn lực bị phân tán, dàn trải hoặc chưa chảy đúng vào các lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng cao. Bên cạnh đó, đầu tư cho khoa học công nghệ còn thấp. Chi tiêu R&D của Việt Nam mới khoảng 0,53% GDP - thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình của các quốc gia thu nhập trung bình cao và càng cách xa các quốc gia đổi mới sáng tạo mạnh như Hàn Quốc hay Israel.

Chính phủ nhiệm kỳ mới đã đề cập nhiệm vụ đầu tiên là thống nhất tư duy, nhận thức, khát vọng và hành động để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số. Theo bà, cần những giải pháp trọng tâm nào để hiện thực hóa mục tiêu này?

Muốn tăng trưởng nhanh, buộc phải chuyển sang mô hình dựa vào năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số. Điều này đòi hỏi những cải cách mạnh mẽ về thể chế, đặc biệt là môi trường kinh doanh và cơ chế phân bổ nguồn lực.

Nghị quyết Đại hội Đảng XIV đã đặt ra mục tiêu, đến năm 2030, đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào GDP trên 55%; tốc độ tăng năng suất lao động 8,5%/năm. Đây là mục tiêu rất lớn, bởi đóng góp của TFP vào tăng trưởng GDP giai đoạn 2021-2025 chỉ có 47%, cao hơn không nhiều so với giai đoạn trước (45,7%); tốc độ tăng năng suất lao động hàng năm xấp xỉ 4,8%, còn thấp hơn cả giai đoạn 2016-2020 (tăng bình quân 5,9%).

Việt Nam đã bắt tay vào chuyển đổi mô hình tăng trưởng với rất nhiều quyết sách quan trọng. Có thể kể đến Nghị quyết 57-NQ/TW với quan điểm chỉ đạo phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại.

Cho ý kiến vào Kế hoạch phát triển KTXH giai đoạn 2026-2030, nhiều người chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà ít quan tâm đến chất lượng phát triển, thưa bà?

Mặc dù thường được nhắc đến cùng nhau, nhưng tăng trưởng kinh tế và phát triển KTXH là 2 khái niệm có bản chất và phạm vi rất khác nhau. Có thể hiểu đơn giản, tăng trưởng thường bàn đến sự thay đổi về lượng, còn phát triển là sự thay đổi về cả lượng và chất. Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng về quy mô sản lượng của nền kinh tế, thường được đo bằng các chỉ số cụ thể như GDP hoặc GNI. Một quốc gia có thể có tăng trưởng cao, nhưng đời sống người dân vẫn còn nhiều khó khăn hoặc khoảng cách giàu nghèo bị nới rộng, ô nhiễm môi trường hoặc chất lượng cuộc sống kém thì không được gọi là quốc gia phát triển.

Phát triển KTXH là một quá trình biến đổi toàn diện, bao gồm tăng trưởng kinh tế đi kèm với sự cải thiện về chất lượng cuộc sống và công bằng xã hội, bền vững môi trường sinh thái. Về bản chất, phát triển đất nước không chỉ xem xét khía cạnh kinh tế, mà đặt quá trình phát triển của quốc gia trong tổng hòa các mối quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và môi trường. Do đó, ngoài GDP, người ta dùng các chỉ số như HDI, tuổi thọ trung bình, mức độ giảm nghèo (GINI) và tiến bộ xã hội (SPI), đảm bảo hiệu quả môi trường (EPI)… Phát triển kinh tế luôn quan tâm đến tính bền vững của tăng trưởng và đòi hỏi cơ cấu kinh tế phải được chuyển dịch theo hướng hiện đại, phúc lợi xã hội được đảm bảo và quyền con người được nâng cao.

Tăng trưởng kinh tế chưa chắc đã dẫn đến phát triển nếu dòng tiền chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ hoặc gây ô nhiễm môi trường trầm trọng. Tuy nhiên, để phát triển đất nước bền vững, bắt buộc phải có tăng trưởng kinh tế để tạo ra nguồn lực tài chính.

Vì vậy, tôi cho rằng, thực hiện kế hoạch phát triển KTXH giai đoạn 2026-2030, Chính phủ nên tập trung nhiều hơn vào chất lượng phát triển, thay vì tăng trưởng thuần túy.

Vậy theo bà, những chính sách nào cần ưu tiên trong kế hoạch phát triển 5 năm tới?

Tôi cho rằng, cần ưu tiên phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo theo đúng tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW. Cụ thể là kinh phí chi cho R&D tối thiểu phải đạt 2% GDP; bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hàng năm cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và tăng dần theo yêu cầu phát triển. Nếu không đầu tư đủ cho khoa học - công nghệ thì rất khó nâng cao năng suất.

Tập trung cải cách thể chế kinh tế theo đúng tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW là công tác xây dựng pháp luật phải bám sát thực tiễn, bảo đảm tính hệ thống, nắm bắt mọi cơ hội, mở đường, khơi thông mọi nguồn lực, đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, nền tảng vững chắc, động lực mạnh mẽ cho phát triển, tạo dư địa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế 2 con số, nâng cao đời sống của Nhân dân.

Bên cạnh tập trung phát triển kinh tế tư nhân, nâng cao hiệu quả đầu tư công, thì chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn... là những yêu cầu bắt buộc.