Tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp nhà nước

Việc hoàn thiện thể chế về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp đang trở thành yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp nhà nước và bảo đảm cơ chế giám sát minh bạch. Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15) cùng các nghị định hướng dẫn thi hành được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý mới cho hoạt động quản lý vốn nhà nước trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Chia sẻ tại hội nghị tuyên truyền, phổ biến Luật số 68/2025/QH15 diễn ra ngày 10/3, bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, qua các giai đoạn phát triển, Đảng và Nhà nước luôn xác định doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Việc ban hành Luật số 68/2025/QH15 là bước cụ thể hóa các định hướng lớn của Đảng về phát triển kinh tế nhà nước.

Bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước giới thiệu nội dung chính của Luật số 68/2025/QH15. Ảnh: Tuệ Anh.

Luật có hiệu lực từ ngày 1/8/2025, được xây dựng theo cách tiếp cận mới, trong đó tách bạch chức năng quản lý nhà nước, chức năng đại diện chủ sở hữu và hoạt động quản trị doanh nghiệp. Đồng thời, luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Một trong những điểm đáng chú ý của luật là tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp nhà nước trong việc xây dựng chiến lược phát triển và kế hoạch sản xuất kinh doanh. Theo quy định mới, thẩm quyền quyết định các nội dung này được giao cho Hội đồng thành viên hoặc Chủ tịch công ty, thay vì phải trình qua nhiều cấp như trước đây. Điều này giúp giảm bớt thủ tục trung gian, tạo điều kiện để doanh nghiệp phản ứng linh hoạt hơn với biến động của thị trường.

Luật cũng quy định rõ các hình thức đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp. Nhà nước có thể đầu tư thông qua việc thành lập doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, bổ sung vốn điều lệ cho doanh nghiệp nhà nước, bổ sung vốn tại công ty có vốn nhà nước, góp vốn thành lập doanh nghiệp cùng các thành phần kinh tế khác hoặc góp vốn, mua cổ phần tại doanh nghiệp chưa có vốn nhà nước.

Đáng chú ý, việc cho phép Nhà nước góp vốn cùng các thành phần kinh tế để thành lập doanh nghiệp được xem là một điểm mới, mở ra phương thức đầu tư linh hoạt hơn cho khu vực kinh tế nhà nước.

Luật cũng làm rõ thẩm quyền quyết định đầu tư vốn nhà nước. Theo đó, Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư từ nguồn ngân sách nhà nước đối với các dự án có quy mô trên 30.000 tỷ đồng; Thủ tướng Chính phủ quyết định đối với các khoản bổ sung vốn từ lợi nhuận sau thuế được để lại từ 5.000 tỷ đến 30.000 tỷ đồng; các trường hợp còn lại được phân cấp cho cơ quan đại diện chủ sở hữu và doanh nghiệp.

Cơ chế giám sát chặt chẽ

Cùng với việc tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành luật cũng thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ đối với vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Chia sẻ vấn đề này, ông Nguyễn Hoàng - Trưởng phòng Nghiệp vụ 2, Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết cơ chế giám sát được thiết kế theo ba tầng. Tầng thứ nhất là giám sát của Chính phủ; tầng thứ hai là giám sát của cơ quan đại diện chủ sở hữu; và tầng thứ ba là cơ chế tự giám sát nội bộ của doanh nghiệp.

Trong cơ chế này, cơ quan đại diện chủ sở hữu được xác định là trung tâm của hoạt động giám sát vì trực tiếp thực hiện quyền và trách nhiệm đối với phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Hoàng, Bộ Tài chính được giao thay mặt Chính phủ thực hiện giám sát, kiểm tra đối với cơ quan đại diện chủ sở hữu thông qua ba hình thức gồm giám sát gián tiếp thông qua báo cáo định kỳ, giám sát trực tiếp thông qua các đoàn công tác và kiểm tra khi cần thiết.

Đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ thực hiện giám sát thông qua hệ thống báo cáo định kỳ theo quý và theo năm, đồng thời tổ chức giám sát trực tiếp đối với các doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ.

Một nội dung quan trọng khác là cơ chế đánh giá và xếp loại doanh nghiệp cũng như người đại diện phần vốn nhà nước. Các chỉ tiêu đánh giá tập trung vào doanh thu, lợi nhuận sau thuế, tỷ suất lợi nhuận, tiến độ giải ngân các dự án và mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Ông Nguyễn Hoàng cho biết trong quá trình đánh giá, các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh, nhiệm vụ quốc phòng - an ninh hoặc các nhiệm vụ thử nghiệm công nghệ mới cũng được xem xét loại trừ nhằm bảo đảm tính khách quan và sát thực tiễn.

Hiện cả nước có hơn 800 doanh nghiệp có vốn nhà nước. Trong đó khoảng 500 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, hơn 200 doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ từ trên 50% đến dưới 100% vốn, còn lại là các doanh nghiệp có tỷ lệ vốn nhà nước thấp hơn. Đáng chú ý, khoảng 80% tổng vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp tập trung ở 214 doanh nghiệp do các bộ, ngành trung ương quản lý.

Việc hoàn thiện khung pháp lý mới được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý vốn nhà nước, đồng thời tạo không gian phát triển rộng hơn cho doanh nghiệp nhà nước. Khi quyền chủ động của doanh nghiệp được tăng cường đi kèm với cơ chế giám sát minh bạch, khu vực kinh tế nhà nước được kỳ vọng sẽ tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong nền kinh tế và đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng trong những năm tới.