Xe điện - ngành công nghiệp mới trong bài toán năng lượng quốc gia

Trong bối cảnh thế giới biến động mạnh bởi xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng và giá nhiên liệu leo thang, bài toán an ninh năng lượng ngày càng trở nên cấp thiết đối với Việt Nam. Đây cũng là lý do Chính phủ đặt chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện vào vị trí trung tâm trong chiến lược tăng trưởng xanh.

Ngày 19/3/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg về tăng cường tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện. Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả nhằm giảm rủi ro nguồn cung, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Các diễn giả tham gia tọa đàm “Xe điện: Lời giải cho bài toán năng lượng và phát triển bền vững”.

Các mục tiêu cụ thể được đặt ra đến năm 2030 như giảm tiêu hao năng lượng trên đơn vị GDP từ 1 đến 1,5 phần trăm mỗi năm, tiết kiệm điện tối thiểu 3 phần trăm mỗi năm đối với cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, giảm tổn thất điện năng xuống 5,8 phần trăm và đặc biệt là tối thiểu 50 phần trăm phương tiện công cộng tại các đô thị chuyển sang sử dụng điện.

Trong dòng chảy đó, xe điện được xác định là một trong những “mắt xích” quan trọng để tái cấu trúc hệ thống năng lượng và giao thông.

Phát biểu tại tọa đàm “Xe điện: Lời giải cho bài toán năng lượng và phát triển bền vững” do Báo Công Thương tổ chức ngày 20/3, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương nhấn mạnh sự thay đổi trong cách tiếp cận của cơ quan quản lý: “Xe điện không chỉ đơn thuần là một phương tiện hay thiết bị, mà là một ngành công nghiệp mới”.

Theo ông Quân, chính vì vậy, yêu cầu đặt ra không dừng ở khuyến khích tiêu dùng mà phải chuẩn bị đầy đủ về hạ tầng, hành lang pháp lý và thể chế để ngành công nghiệp này vận hành hiệu quả. Thực tế cho thấy, đến cuối năm 2025, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan đến trụ sạc, trạm sạc và pin đã được xây dựng với hàng chục bộ tiêu chuẩn, song vẫn cần tiếp tục hoàn thiện trong năm 2026 theo yêu cầu của Chính phủ.

Dù vậy, quá trình triển khai chưa thực sự thuận lợi khi hạ tầng trạm sạc liên quan đến nhiều lĩnh vực như điện lực, xây dựng và đầu tư. Điều này cho thấy phát triển xe điện không thể tách rời từng ngành, mà cần một hệ sinh thái chính sách đồng bộ.

Ở góc độ công nghiệp, vấn đề nội địa hóa cũng được nhìn nhận theo hướng thực chất hơn. Ông Phạm Văn Quân cho biết: “Đến năm 2025, tỷ lệ nội địa hóa của VinFast đã đạt khoảng 60 phần trăm và có thể nâng lên 80 phần trăm khi nhà máy pin tại Hà Tĩnh đi vào hoạt động”.

Con số này phản ánh bước tiến đáng kể so với nhiều doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực ô tô. Tuy nhiên, theo đại diện Bộ Công Thương, mục tiêu quan trọng hơn là làm chủ công nghệ, đặc biệt là các công nghệ lõi như động cơ, pin và vật liệu mới.

Hiện đã có khoảng 700 doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng của VinFast, cho thấy hệ sinh thái công nghiệp xe điện trong nước đang dần hình thành.

TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh nhìn nhận xe điện ở tầm rộng hơn: “Ô tô, đặc biệt là ô tô điện, là biểu tượng phản ánh trình độ công nghệ nếu chúng ta thực sự làm chủ và có năng lực sáng tạo”.

Ông cũng nhấn mạnh, xe điện không thể được nhìn như một ngành riêng lẻ, mà là lĩnh vực tổng hợp, liên quan đến nhiều công nghệ, từ cơ khí chính xác đến công nghệ pin, vật liệu và xử lý chất thải.

Thị trường và hành vi tiêu dùng quyết định thành bại

Dù chính sách đã có bước tiến, thị trường xe điện tại Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn tăng tốc chứ chưa thực sự bùng nổ. Theo các chuyên gia, yếu tố quyết định nằm ở hành vi tiêu dùng và động lực thị trường.

Ông Phạm Văn Quân chia sẻ trải nghiệm cá nhân khi chuyển sang sử dụng xe điện, ví như sự chuyển đổi từ điện thoại truyền thống sang điện thoại thông minh. “Thực tế, nhiều người sau khi sử dụng xe điện đều không muốn quay lại xe xăng”, ông nói.

Dữ liệu từ doanh nghiệp cho thấy xu hướng này đang rõ nét. Ông Hoàng Hà, Tổng giám đốc VinFast Xe máy điện thị trường Việt Nam, Tập đoàn Vingroup cho biết trong năm 2025, thị trường đã tiêu thụ hơn 406.000 xe máy điện và 175.000 ô tô điện. Đây là con số cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong nhận thức và lựa chọn của người tiêu dùng.

Tuy nhiên, để thị trường thực sự bứt phá, cần thêm những cú hích chính sách mang tính thực tiễn hơn. Theo ông Hoàng Hà, cần có các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp vận tải và người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm thu nhập thấp. “Chúng tôi hy vọng nhà nước hoặc các địa phương sẽ có thêm các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vận tải và người tiêu dùng chuyển đổi xanh, đặc biệt là các hộ nghèo hoặc những người có hoàn cảnh khó khăn”, ông đề xuất.

Bên cạnh đó, việc công bố lộ trình chuyển đổi rõ ràng như Hà Nội và TPHCM đã làm cũng được xem là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp và người dân chủ động kế hoạch.

Các chính sách như ưu đãi phí cầu đường, nới chu kỳ đăng kiểm, phát triển tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi cũng được kỳ vọng tạo lực đẩy mới cho thị trường.

Ở tầm vĩ mô, TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh yếu tố thị trường mang tính quyết định: “Xanh không chỉ là cam kết mà còn là xu thế tất yếu. Nhưng phải dựa vào thị trường, dựa vào cạnh tranh, không bao giờ được quên nền tảng đó”.

Theo ông, chuyển đổi xanh không đơn thuần là câu chuyện chính sách hay công nghệ, mà cốt lõi nằm ở sự vận động của thị trường và hành vi tiêu dùng.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý, xe điện chưa phải lời giải duy nhất cho an ninh năng lượng. Việc chuyển từ xăng dầu sang điện đồng nghĩa gia tăng nhu cầu năng lượng thứ cấp. “Xe điện có đóng góp nhất định, nhưng không phải là lời giải duy nhất cho an ninh năng lượng”, TS Võ Trí Thành nhận định. 

Hoàn thiện hệ sinh thái từ chính sách đến hạ tầng

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là hạ tầng trạm sạc và quỹ đất đô thị. Tại Hà Nội, quá trình chuyển đổi đang được triển khai với quyết tâm cao nhưng cũng đối mặt nhiều thách thức thực tế.

Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Trưởng phòng Quản lý vận tải, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, toàn bộ taxi sẽ chuyển sang sử dụng điện và năng lượng xanh. Hiện Hà Nội đang quản lý hơn 14.000 xe taxi, trong đó khoảng 60 phần trăm đã chuyển đổi, và dự kiến tổng số phương tiện cần chuyển đổi sẽ lên tới gần 28.000 xe.

Để phục vụ mục tiêu này, thành phố đã rà soát khoảng 110 vị trí tiềm năng để phát triển trạm sạc, tập trung tại khu vực nội đô và các vành đai giao thông trọng điểm. Tuy nhiên, quỹ đất hạn chế trong đô thị đông dân là một trở ngại lớn.

Trước thực tế đó, Hà Nội đang nghiên cứu các mô hình mới như trạm đổi pin và cơ chế dùng chung hạ tầng, tương tự hệ thống cây xăng truyền thống.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh việc chuyển đổi phương tiện phải gắn với tổ chức lại hệ thống giao thông: “Không phải cứ chuyển từ xe xăng sang xe điện, mà cần phát triển vận tải hành khách công cộng như tàu điện, xe buýt, xe buýt mini, hạ tầng xe đạp công cộng để đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân”.

Từ phía doanh nghiệp, VinFast đang đóng vai trò tiên phong trong xây dựng hệ sinh thái giao thông xanh với khoảng 150.000 cổng sạc trên toàn quốc và kế hoạch triển khai thêm các siêu trạm sạc có khả năng phục vụ đồng thời 100 ô tô với thời gian sạc khoảng 15 phút.

Song song với đó là các chính sách hỗ trợ người tiêu dùng như giảm giá, trả góp, chương trình đổi xe xăng sang xe điện, miễn phí sạc và đổi pin trong thời gian dài.

Ở tầm chính sách, Bộ Công Thương đang tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp lý liên quan đến trụ sạc, pin và vận hành hệ thống, đồng thời triển khai các ưu đãi về thuế, đất đai và tín dụng nhằm thúc đẩy ngành công nghiệp xe điện.

Đáng chú ý, một tiêu chí mới được đặt ra là doanh nghiệp FDI muốn hưởng ưu đãi phải có sự tham gia của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng. Đây được xem là bước đi nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao năng lực nội tại.

Các chuyên gia cũng đề xuất cần mạnh dạn áp dụng cơ chế thí điểm sandbox để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đồng thời đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý.

Xe điện đang mở ra một hướng đi quan trọng trong hành trình giải bài toán năng lượng và phát triển bền vững của Việt Nam. Tuy nhiên, đây không phải phép màu có thể giải quyết mọi vấn đề trong một sớm một chiều. Đó là câu chuyện của cả một hệ sinh thái, từ thể chế, công nghệ, hạ tầng đến thị trường và con người.

Khi các yếu tố này được kết nối đồng bộ, xe điện sẽ không chỉ là phương tiện di chuyển, mà trở thành một trong những động lực quan trọng giúp Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường tăng trưởng xanh, tự chủ năng lượng và nâng tầm năng lực công nghiệp quốc gia.