Kinh doanh xăng dầu sẽ thay đổi theo hướng tinh gọn hệ thống phân phối, tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp (Ảnh: H.N)

Cắt giảm khâu trung gian, giảm chi phí kinh doanh

Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự thảo là tổ chức lại hệ thống phân phối xăng dầu theo hướng tinh gọn hơn. Theo đó, các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối hiện hành sẽ được hợp nhất thành một loại hình thương nhân phân phối xăng dầu.

Theo quy định dự kiến, thương nhân phân phối phải có cửa hàng bán lẻ thuộc sở hữu hoặc đi thuê và có hợp đồng mua bán với thương nhân đầu mối. Thay vì phải xin Giấy xác nhận như hiện nay, doanh nghiệp chỉ cần đáp ứng các điều kiện theo quy định và thực hiện thông báo với UBND tỉnh, Bộ Công thương.

Việc tổ chức lại hệ thống phân phối được kỳ vọng khắc phục những bất cập của thị trường xăng dầu thời gian qua như găm hàng, đầu cơ, mua bán lòng vòng, nhập lậu và nhiều tầng nấc trung gian làm gia tăng chi phí. Trong đó, số lượng thương nhân đầu mối lớn nhưng năng lực tạo nguồn thực tế của một số doanh nghiệp còn hạn chế.

Điểm đột phá của Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu là trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp, đồng thời cắt giảm tầng nấc trung gian và nâng điều kiện, trách nhiệm của các thương nhân kinh doanh xăng dầu.

- Ông Trịnh Quang Khanh, Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA)

Trước đó, Thủ tướng Lê Minh Hưng, khi làm việc với Bộ Công thương và các bộ, cơ quan liên quan, đã yêu cầu khẩn trương cơ cấu lại hệ thống phân phối xăng dầu theo hướng cắt giảm tối đa đầu mối và khâu trung gian, giảm chi phí đầu vào, nâng cao hiệu quả, tăng cạnh tranh và bảo đảm nguồn cung trong mọi tình huống.

Vì thế, việc sửa đổi Nghị định về kinh doanh xăng dầu phải được thực hiện thực chất, không chỉ thay đổi tên gọi hay hình thức tổ chức.

“Với lĩnh vực điện, xăng dầu, nếu có bước đi đúng, có những cải cách mạnh và thực hiện hiệu quả thì chắc chắn toàn bộ chi phí đầu vào sẽ giảm rất mạnh, góp phần nâng cao hiệu quả, năng suất, cạnh tranh của nền kinh tế”, Thủ tướng nhấn mạnh.

Việc đổi mới cơ chế quản lý phải đi cùng yêu cầu bảo đảm nguồn cung, duy trì hệ thống phân phối và khả năng ứng phó với các tình huống bất thường. Bởi xăng dầu là mặt hàng chiến lược, thiết yếu, đầu vào quan trọng của nền kinh tế, tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, đời sống người dân, kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.

Nâng trách nhiệm của thương nhân đầu mối

Theo số liệu của Bộ Công thương, tính đến ngày 25/9/2026, cả nước có 33 thương nhân đầu mối xăng dầu, trong đó 5 đơn vị chỉ kinh doanh nhiên liệu bay và 2 doanh nghiệp sản xuất là Lọc hóa dầu Nghi Sơn và Lọc hóa dầu Bình Sơn.

Hệ thống hiện có 234 thương nhân phân phối, giảm đáng kể so với khoảng 330 đơn vị năm 2023 và giảm khoảng 16 đơn vị so với đầu năm 2026.

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), nếu Dự thảo được thông qua và đưa vào thực thi, số lượng thương nhân đầu mối trên thị trường dự kiến chỉ còn khoảng 14 - 15 doanh nghiệp. Cùng với việc thu gọn số lượng đầu mối, điều kiện hoạt động và trách nhiệm bảo đảm nguồn cung cũng được nâng lên.

“Thương nhân đầu mối phải đúng với tính chất của một thương nhân đầu mối, đó là bảo đảm nguồn cung ứng xăng dầu cho thị trường. Cụ thể, các điều kiện để duy trì thương nhân đầu mối được nâng cao hơn, nhằm thể hiện rõ vai trò, trách nhiệm cũng như bản chất của thương nhân đầu mối trong việc đảm bảo nguồn cung”, ông Trần Hữu Linh nhấn mạnh.

Theo đó, Dự thảo đề xuất các yêu cầu cao hơn về cơ sở vật chất và hệ thống phân phối. Doanh nghiệp phải sở hữu hoặc thuê cảng chuyên dụng với thời hạn tối thiểu 5 năm, có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải tối thiểu 7.000 DWT; sở hữu kho tiếp nhận có tổng sức chứa bồn, bể tối thiểu 15.000 m3; sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ và có ít nhất 40 thương nhân phân phối thuộc hệ thống.

Trường hợp thương nhân phân phối chuyển lên làm thương nhân đầu mối, doanh nghiệp phải có thời gian hoạt động với tư cách thương nhân phân phối xăng dầu tối thiểu 36 tháng liên tục trước khi nộp hồ sơ đề nghị cấp phép.

Về nguồn cung và dự trữ, thương nhân đầu mối phải được phân giao tổng nguồn tối thiểu phục vụ tiêu thụ nội địa 300.000 m3/năm, trừ thương nhân chỉ kinh doanh nhiên liệu hàng không. Mức tổng nguồn này được áp dụng từ kỳ phân giao thực hiện năm 2027.

Bên cạnh đó, thương nhân đầu mối phải duy trì mức dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa bình quân một ngày của năm liền trước.

Doanh nghiệp cũng bắt buộc kết nối mạng với Bộ Công thương để cung cấp dữ liệu về kho, bồn, bể, tình hình nhập - xuất - tồn kho và việc thực hiện tổng nguồn.

Dự thảo đồng thời quy định Bộ trưởng Bộ Công thương cấp Giấy xác nhận đủ điều kiện thương nhân đầu mối, có hiệu lực 5 năm. Giấy xác nhận có thể bị thu hồi trong một số trường hợp như doanh nghiệp ngừng hoạt động từ 90 ngày trở lên; không thực hiện đủ tổng nguồn tối thiểu trong 2 năm liên tiếp; không khắc phục vi phạm về dự trữ, chất lượng, điều hành giá sau 90 ngày kể từ khi bị xử phạt; hoặc không thực hiện kiểm toán độc lập Quỹ Bình ổn giá.

Theo cơ quan soạn thảo, các quy định này nhằm gắn quyền của thương nhân đầu mối với trách nhiệm bảo đảm nguồn cung xăng dầu cho nền kinh tế, đồng thời sàng lọc những doanh nghiệp không đáp ứng được vai trò thực chất của một thương nhân đầu mối.

Như vậy, việc tinh gọn hệ thống không chỉ nhằm giảm số lượng đầu mối và tầng nấc trung gian, mà còn đi kèm yêu cầu cao hơn về năng lực tạo nguồn, hạ tầng, dự trữ và trách nhiệm cung ứng. Đây là cơ sở để bảo đảm thị trường vẫn có đủ năng lực ứng phó khi nguồn cung hoặc giá xăng dầu biến động bất thường.

Trao quyền định giá cho doanh nghiệp

Một điểm mới đáng chú ý tại Dự thảo Nghị định là thay đổi cơ chế điều hành giá xăng dầu. Theo đó, giá xăng dầu sẽ vận hành theo cơ chế thị trường, do doanh nghiệp quyết định.

“Về cơ chế điều hành giá, Dự thảo đề xuất theo hướng doanh nghiệp quyết định giá, Nhà nước kiểm tra, giám sát; Nhà nước cũng không công bố giá cơ sở định kỳ”, ông Trần Hữu Linh nhấn mạnh.

Theo phương án này, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống được tự quyết định và kê khai giá. Thương nhân phân phối trong hệ thống không được bán cao hơn mức giá do thương nhân đầu mối công bố. Các thương nhân phải công bố giá trước thời điểm điều chỉnh, thực hiện kê khai trong một ngày làm việc và kết nối dữ liệu kê khai giá với cơ quan quản lý.

Giá bán lẻ xăng dầu được xác định theo nguyên tắc: Giá bán = Giá mua + Chi phí tạo nguồn + Chi phí kinh doanh định mức + Lợi nhuận + Thuế.

Trong đó, giá mua và chi phí tạo nguồn do thương nhân tự xác định trên cơ sở chi phí thực tế. Chi phí kinh doanh định mức áp dụng mức khởi điểm do Bộ Công thương công bố; hằng năm, thương nhân được điều chỉnh theo biến động của Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) do Bộ Công thương thông báo.

Định kỳ 3 năm, Bộ Công thương sẽ rà soát và công bố lại mức chi phí kinh doanh định mức trên cơ sở báo cáo kiểm toán độc lập của doanh nghiệp.

Góp ý cho Dự thảo, ông Văn Tấn Phụng, Chủ tịch Hiệp hội Dầu khí Đồng Nai cho rằng, để thị trường vận hành ổn định, Dự thảo Nghị định nên cho phép thương nhân phân phối được mua hàng từ các đầu mối nhập khẩu xăng dầu và các nhà máy lọc dầu trong nước; đồng thời cho phép các thương nhân phân phối mua bán với nhau để chủ động điều hòa nguồn hàng, hạn chế nguy cơ đứt gãy nguồn cung ở khâu bán lẻ khi nguồn cung trong và ngoài nước biến động.