Khi công nghệ trở thành yêu cầu tất yếu

Nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, lưới điện miền Bắc vẫn là những tuyến đường dây băng qua núi rừng, trung du, đồng bằng ven biển; là các trạm biến áp vận hành liên tục giữa khu dân cư và khu công nghiệp. Nhưng phía sau bức tranh quen thuộc ấy, cách thức quản lý và vận hành hệ thống điện đang thay đổi nhanh hơn bao giờ hết.

EVNNPC hiện quản lý gần 94.131 km đường dây trung và cao áp, cùng hơn 370 trạm biến áp 110kV, trải rộng trên 17 tỉnh, thành phố. Đây cũng là khu vực có địa hình đa dạng, điều kiện khí hậu phức tạp và mật độ phụ tải ngày càng cao trong số 5 Tổng công ty phân phối điện đang hoạt động trên toàn quốc.

Quy mô lớn và phân tán khiến công tác kiểm tra, giám sát, bảo trì trở thành một bài toán vừa kỹ thuật, vừa kinh tế.

Theo ước tính của các chuyên gia năng lượng, nếu toàn bộ hoạt động kiểm tra lưới điện vẫn thực hiện theo phương thức thủ công truyền thống, EVNNPC sẽ phải tiêu tốn hàng triệu giờ công mỗi năm, chưa kể rủi ro về an toàn lao động và chi phí gián tiếp do cắt điện phục vụ kiểm tra, sửa chữa.

“Với quy mô lưới điện và số lượng khách hàng như hiện nay, nếu không thay đổi cách làm, chi phí vận hành sẽ tăng rất nhanh trong khi yêu cầu về độ tin cậy ngày càng cao”, ông Nguyễn Danh Đức – Trưởng ban Kỹ thuật EVNNPC – nhìn nhận.

Trong bối cảnh đó, công nghệ không còn là câu chuyện thử nghiệm hay trình diễn, mà trở thành điều kiện để duy trì hiệu quả vận hành của một hệ thống hạ tầng quy mô lớn.

UAV, robot tự hành: tái cấu trúc công việc vận hành ở hiện trường

Trong số các giải pháp công nghệ, thiết bị bay không người lái (UAV) là một trong những bước đi sớm và bài bản của EVNNPC.

Đến cuối năm 2025, EVNNPC đã đưa vào sử dụng hơn 400 UAV chuyên dụng cho kiểm tra đường dây, trạm biến áp và khảo sát hiện trường.

Ứng dụng UAV gắn vòi phun lửa xử lý các mối nguy đe dọa sự cố đường dây, nâng cao an toàn và hiệu quả vận hành lưới điện.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ UAV không chỉ dừng lại ở việc chụp ảnh hay ghi hình. Dữ liệu thu thập từ UAV được tích hợp với các thuật toán AI để tự động nhận diện khiếm khuyết như điểm phát nhiệt bất thường, dây dẫn võng quá giới hạn hay các hành vi xâm phạm hành lang an toàn lưới điện.

Theo số liệu từ Ban Kỹ thuật EVNNPC cho hay, ứng dụng UAV giúp giảm khoảng 45% nhân lực cho công tác kiểm tra đường dây, đồng thời rút ngắn 50–60% thời gian kiểm tra tại các khu vực địa hình phức tạp. Quan trọng hơn, hàng chục nghìn lượt công nhân không còn phải tiếp cận những vị trí nguye hiểm mỗi năm.

“Trước đây, kiểm tra một tuyến đường dây qua khu dân cư hay ruộng vườn thường mất rất nhiều thời gian và nhân lực. Giờ chỉ cần vài chục phút bay là có đầy đủ dữ liệu hình ảnh, nhiệt và tọa độ”, ông Trương Trịnh Công, Tổ phó Tổ Kế hoạch kỹ thuật, Đội Quản lý Điện lực Khu vực Văn Giang (Công ty Điện lực Hưng Yên) chia sẻ.

Song song với UAV, robot tự hành đang trở thành mảnh ghép quan trọng trong mô hình trạm biến áp không người trực.

Với thực tế có hơn 120.000 lượt kiểm tra định kỳ tại các trạm mỗi năm, nếu duy trì nhân lực thường trực ở tất cả các trạm thì rất tốn kém còn nếu không thì lại khó đảm bảo tính liên tục và chuẩn hóa dữ liệu.

Việc thử nghiệm đưa Robot tự hành được thiết kế di chuyển theo lộ trình định sẵn, ghi nhận dữ liệu nhiệt độ, âm thanh, rung động của thiết bị, sau đó truyền về trung tâm để phân tích đã mang lại những lợi ích lớn dễ nhận thấy như giảm khoảng 30% chi phí vận hành trạm, đồng thời nâng cao độ tin cậy của dữ liệu kỹ thuật – nền tảng then chốt cho bảo trì dự báo.

“Robot không thay thế con người, nhưng giúp con người tập trung vào những công việc có giá trị cao hơn, thay vì lặp lại các thao tác kiểm tra thủ công”, ông Nguyễn Duy Huy, Chuyên viên chính Kỹ thuật Lưới điện, Ban Kỹ thuật EVNNPC nhận định.

AI, dữ liệu lớn và bước chuyển từ phản ứng sang phòng ngừa

Thay đổi mang tính nền tảng nhất trong quản trị vận hành của EVNNPC những năm gần đây là việc chuyển từ mô hình “xử lý sự cố” sang “phòng ngừa rủi ro”.

Để bước chuyển này đạt được kết quả tích cực thì không thể thiếu vắng sự góp mặt của trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn với vai trò trung tâm.

Ông Nguyễn Đức Thiện, Tổng giám đốc EVNNPC đang thử sản phẩm mũ bảo hộ lao động gắn Camera AI tại gian hàng EVNNPC trong Triển lãm Công nghệ Điện lực – Techshow 2025.

Dữ liệu thu thập từ UAV, robot, cảm biến hiện trường và hệ thống SCADA được tập trung, chuẩn hóa và phân tích bằng AI. Thay vì chỉ ghi nhận sự cố đã xảy ra, hệ thống có khả năng dự báo xu hướng xuống cấp của thiết bị, cảnh báo sớm nguy cơ sự cố và đề xuất phương án xử lý tối ưu về thời gian, chi phí.

Theo thống kê nội bộ, tại một số đơn vị thí điểm, ứng dụng AI đã giúp giảm 18–22% số sự cố lưới điện trung áp, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian xử lý khi sự cố xảy ra. Với một hệ thống phân phối điện phục vụ hơn 11,5 triệu khách hang mà EVNNPC đang đảm nhận, mỗi cải thiện nhỏ về độ tin cậy đều mang lại giá trị kinh tế – xã hội rất lớn.

Hiện EVNNPC đang phân phối khoảng 95 tỷ kWh mỗi năm. Như vậy, chỉ cần giảm 0,1% tổn thất điện năng cũng tương đương tiết kiệm gần 100 triệu kWh - con số đủ lớn để bù đắp chi phí đầu tư công nghệ trong thời gian ngắn.

Dưới góc nhìn đầu tư, EVNNPC tiếp cận công nghệ một cách thận trọng nhưng thực dụng.

Đáng chú ý, nhiều giải pháp được giới thiệu tại Techshow EVNNPC 2026 được phát triển theo hướng “Make in EVNNPC”, do chính đội ngũ kỹ sư nội bộ nghiên cứu và hoàn thiện. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí mua sắm công nghệ từ bên ngoài, mà còn tạo nền tảng tích lũy tri thức và năng lực công nghệ dài hạn.

“Công nghệ chỉ được triển khai rộng khi chứng minh được hiệu quả kinh tế rõ ràng”, ông Vũ Anh Phương, Phó tổng giám đốc EVNNPC nhấn mạnh.

Tác động của công nghệ còn thể hiện rõ ở năng suất lao động. Giai đoạn 2021–2025, năng suất lao động bình quân của EVNNPC tăng khoảng 8–9% mỗi năm, trong đó đóng góp quan trọng đến từ số hóa quy trình và tự động hóa. Đối với người lao động, công nghệ không chỉ giúp làm việc hiệu quả hơn mà còn an toàn hơn, nhờ các hệ thống giám sát an toàn bằng AI, camera thông minh và thiết bị đeo.

Dưới góc nhìn của giới chuyên gia, Techshow EVNNPC 2026 không đơn thuần là một sự kiện công nghệ, mà là tuyên ngôn về mô hình quản trị mới: công nghệ là trụ cột vận hành, dữ liệu là nền tảng quyết định, còn hiệu quả kinh tế và an toàn là thước đo cuối cùng.

Cuộc chuyển mình của ngành điện miền Bắc không diễn ra bằng những tuyên bố lớn, mà bằng những thay đổi âm thầm trong từng quy trình, từng chuyến bay UAV, từng robot lặng lẽ trong trạm biến áp và từng dòng dữ liệu được AI phân tích liên tục. Với một doanh nghiệp hạ tầng quy mô lớn như EVNNPC, đó được xem là con đường bền vững nhất để vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế trong dài hạn.