Ông Ngô Nghị Cương, Giám đốc điều hành Công ty cổ phần Tư vấn và Đầu tư C+

Luật chơi mới cho dòng vốn FDI

Nghị quyết số 10-NQ/TW đã xác định chuyển mạnh từ tư duy chủ yếu thu hút vốn sang tư duy phát triển nền tảng đầu tư chiến lược quốc gia; lấy chất lượng, hiệu quả, chuyển giao công nghệ, tham gia chuỗi cung ứng, giá trị gia tăng,… làm tiêu chí chủ yếu.

Sự thay đổi này sẽ tác động như thế nào đến chiến lược đầu tư và kế hoạch vận hành dài hạn của các dự án FDI mới tại Việt Nam?

Đây là sự thay đổi cốt lõi trong tư duy thu hút vốn đầu tư nước ngoài: chuyển từ mục tiêu chủ yếu là thu hút vốn sang xây dựng nền tảng đầu tư phục vụ chiến lược phát triển quốc gia. Trong thời gian tới, khi triển khai các dự án mới tại Việt Nam, nhà đầu tư nước ngoài sẽ phải tìm hiểu kỹ và thích ứng với định hướng này để có thể đồng hành cùng quá trình phát triển của Việt Nam.

Đối với các dự án FDI mới, thay đổi đầu tiên nằm ở khâu chuẩn bị hồ sơ đầu tư. Hiện nay, nhà đầu tư chủ yếu phải chứng minh nguồn vốn, quy trình sản xuất, công suất, quy mô lao động, tiến độ xây dựng... Trong giai đoạn mới, một dự án có tính thuyết phục cao sẽ cần trình bày rõ hơn về hàm lượng công nghệ, việc có đặt bộ phận nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam hay không, tỷ lệ mua hàng trong nước, lộ trình phát triển nhà cung ứng, kế hoạch đào tạo kỹ sư Việt Nam, mức tiêu thụ năng lượng, phát thải và các chỉ số môi trường.

Thay đổi thứ hai là chiến lược lựa chọn địa điểm đầu tư sẽ phải được cân nhắc toàn diện hơn. Giá thuê đất thấp sẽ không còn là yếu tố quyết định. Nhà đầu tư sẽ đánh giá đồng thời chi phí thuê đất, khả năng kết nối hạ tầng, tiếp cận nguồn năng lượng tái tạo, nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, mạng lưới nhà cung ứng và năng lực hỗ trợ của chính quyền địa phương. Một địa phương có chi phí thuê đất cao hơn nhưng sở hữu hệ sinh thái công nghiệp, nhà cung ứng và nguồn nhân lực phù hợp có thể tạo ra giá trị lớn hơn trong suốt 30-40 năm vận hành dự án.

Về kế hoạch vận hành dài hạn, các nhà đầu tư cũng sẽ bổ sung một "lộ trình tạo giá trị tại Việt Nam" vào kế hoạch đầu tư. Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng ưu đãi mới của Nghị quyết 10. Theo đó, Việt Nam ưu tiên các dự án có cam kết tự nguyện và thực hiện hiệu quả các nội dung như sử dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường, đóng góp cho đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và phát triển...

Nhìn tổng thể, những thay đổi này sẽ buộc nhà đầu tư nước ngoài điều chỉnh chiến lược đầu tư, kế hoạch tài chính và phương thức vận hành dài hạn của dự án.

Những thay đổi này có thể hình dung thế nào, thưa ông?

Nghị quyết 10 định hướng chuyển từ cơ chế ưu đãi dựa trên đầu vào sang cơ chế hỗ trợ gắn với kết quả thực hiện các cam kết của dự án. Tuy nhiên, Nghị quyết hiện chưa quy định cụ thể các tiêu chí đánh giá hay mức hỗ trợ mà những nội dung này sẽ được hướng dẫn trong các văn bản triển khai của Chính phủ.

Có thể tham khảo mô hình New Incentive Framework (NIF) của Malaysia, được áp dụng từ ngày 1/3/2026. Theo cơ chế ưu đãi dựa trên kết quả (outcome-based), doanh nghiệp FDI được đánh giá hằng năm theo các tiêu chí cụ thể và được hưởng mức ưu đãi tương ứng; nếu không đáp ứng yêu cầu sẽ không được hưởng ưu đãi.

Điều này cho thấy nhà đầu tư nước ngoài sẽ phải thiết kế dự án theo hướng tạo ra giá trị thực cho Việt Nam ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thông qua việc gia tăng giá trị trong nước, phát triển nhà cung ứng nội địa, đầu tư cho hoạt động R&D, thực hiện ESG và đóng góp vào mục tiêu phát thải ròng bằng "0" (Net Zero).

Và đâu là những thách thức cần lưu tâm, theo ông?

Theo tôi, thách thức lớn nhất cũng chính là cơ hội lớn nhất đối với các doanh nghiệp FDI đầu tư vào Việt Nam trong thời gian tới là liệu họ có sẵn sàng đồng hành với tầm nhìn phát triển của Việt Nam hay không.

Nghị quyết 10 có thể làm giảm sức hấp dẫn đối với nhóm nhà đầu tư chủ yếu tận dụng lợi thế nhân công giá rẻ, năng lượng giá rẻ hoặc chỉ hướng đến các dự án ngắn hạn. Ngược lại, những nhà đầu tư có chiến lược dài hạn, nghiêm túc thực hiện các cam kết và hoạt động trong các lĩnh vực Việt Nam ưu tiên phát triển sẽ coi đây là cơ hội để triển khai dự án.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, cơ chế ưu đãi dựa trên hiệu quả và hậu kiểm chỉ có thể thành công khi mức độ bất định được giảm xuống ở mức thấp. Không chỉ cần có hệ thống tiêu chí đánh giá rõ ràng, có thể định lượng, mà quy trình hậu kiểm cũng phải minh bạch, nhất quán và có khả năng dự báo.

Robot hoạt động 24/7 bên trong Nhà máy vừa được khánh thành đầu tháng 7/2026 của Công ty Suntory PepsiCo Việt Nam tại tỉnh Tây Ninh. Ảnh: Lê Toàn

Kết nối doanh nghiệp Việt Nam và khu vực FDI

Một trong những mục tiêu cụ thể của Nghị quyết 10-NQ/TW là tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt từ 45-50%; phấn đấu có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, trong đó có khoảng từ 500-1.000 nhà cung ứng cấp I.

Theo ông, các tập đoàn nước ngoài nên xây dựng lộ trình phát triển nhà cung ứng nội địa như thế nào để vừa đáp ứng định hướng chính sách mới, vừa nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và tối ưu chi phí sản xuất?

Một ví dụ đáng tham khảo là chương trình phát triển nhà cung ứng của Samsung, được triển khai phối hợp với Bộ Công thương và Bộ Kế hoạch và Đầu tư (trước khi sáp nhập). Chương trình áp dụng lộ trình gồm bốn giai đoạn nhằm nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, sau đó đánh giá, xếp hạng để đủ điều kiện tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của Samsung. Kết quả, số doanh nghiệp Việt Nam cấp 1 và cấp 2 tham gia chuỗi cung ứng của Samsung đã tăng từ 25 doanh nghiệp năm 2014 lên 306 doanh nghiệp vào năm 2023.

Cần lưu ý rằng, chương trình phát triển nhà cung ứng của Samsung không được hoạch định ngay từ khi doanh nghiệp này đầu tư vào Việt Nam. Tuy nhiên, với mục tiêu phát triển 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng của khu vực FDI theo Nghị quyết 10, các nhà đầu tư nước ngoài sẽ phải xem đây là một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư.

Phát triển nhà cung ứng nội địa là quá trình dài hạn, phụ thuộc vào đặc thù từng ngành và năng lực của doanh nghiệp trong nước. Do đó, doanh nghiệp FDI cần chủ động rà soát những linh kiện, nguyên vật liệu hoặc dịch vụ có khả năng nội địa hóa; xây dựng kế hoạch mua sắm trung và dài hạn; đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương và các hiệp hội ngành nghề để kết nối với doanh nghiệp Việt Nam.

Hiện Nghị quyết 10 chưa quy định cụ thể mục tiêu 10.000 doanh nghiệp sẽ tập trung ở những ngành, lĩnh vực nào. Tuy nhiên, các tiêu chí cốt lõi khi lựa chọn nhà cung ứng vẫn là chất lượng, giá thành, năng lực giao hàng, khả năng truy xuất nguồn gốc, tính ổn định của quy trình sản xuất, cùng các yêu cầu đặc thù của từng ngành.

Theo ông, các doanh nghiệp Việt Nam cần làm gì để nâng cấp năng lực cạnh tranh, chẳng hạn từ nhà cung ứng cấp II lên cấp I? Trong quá trình đó, các doanh nghiệp FDI có thể hỗ trợ như thế nào, từ phát triển nguồn nhân lực đến nâng cao tiêu chuẩn chất lượng?

Đây là câu hỏi cần được nhìn từ cả hai phía.

Như tôi đã chia sẻ, các doanh nghiệp FDI đều có những tiêu chí chung khi lựa chọn nhà cung ứng. Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam cần coi đầu tư vào quản trị, công nghệ và nguồn nhân lực là ưu tiên hàng đầu. Việc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng quốc tế, đầu tư thiết bị hiện đại, chuẩn hóa quy trình sản xuất, đào tạo đội ngũ kỹ thuật, nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển, cũng như thúc đẩy đổi mới sáng tạo sẽ quyết định khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nếu doanh nghiệp FDI có lộ trình phát triển nhà cung ứng nội địa để đáp ứng định hướng chính sách mới, thì doanh nghiệp sản xuất trong nước cũng cần xây dựng lộ trình nâng cấp năng lực để từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong quá trình đó, doanh nghiệp Việt Nam có thể chủ động đề nghị các doanh nghiệp FDI hỗ trợ xác định những nội dung cần cải thiện để đáp ứng tiêu chuẩn hoặc được nâng hạng trong hệ thống nhà cung ứng.

Trong khuôn khổ quan hệ cung ứng, các doanh nghiệp FDI thường không chuyển giao công nghệ cốt lõi. Thay vào đó, họ tập trung hỗ trợ nhà cung ứng địa phương nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và cải tiến sản xuất thông qua đào tạo nhân lực, tư vấn cải tiến quy trình, nâng cao tính ổn định của chất lượng sản phẩm, tăng cường tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn... Điển hình như Samsung cử chuyên gia đến trực tiếp nhà máy của các nhà cung ứng để hướng dẫn giảm lỗi, giảm tồn kho, phát triển sản xuất tinh gọn, áp dụng Six Sigma, tự động hóa và nâng cao năng lực quản trị rủi ro.

Trên thực tế, quan hệ hợp tác trong chuỗi cung ứng giữa doanh nghiệp Việt Nam và khu vực FDI cần một tầng kết nối quan trọng là Chính phủ cùng các chính sách định hướng. Vì vậy, cần sớm ban hành các hướng dẫn cụ thể về tiêu chí đánh giá, cơ chế hậu kiểm và chính sách hỗ trợ để Nghị quyết 10 phát huy hiệu quả trong thu hút FDI chất lượng cao, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Qua đó, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.