Bộ Công thương vừa tổ chức hội nghị tham vấn Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Bộ Công thương vừa tổ chức hội nghị tham vấn Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm hoàn thiện khung pháp lý và mở đường hình thành một thị trường giao dịch hiện đại tại Việt Nam.

Hiện, hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch chủ yếu được điều chỉnh bởi Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản dưới luật, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh. Nhiều nội dung quan trọng như phân loại công cụ phái sinh, cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư chưa được quy định thống nhất, đồng bộ.

Trong khi đó, thực tiễn thị trường cho thấy, nhu cầu sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro ngày càng gia tăng trong bối cảnh giá hàng hóa thế giới biến động mạnh.

Đơn cử, giá vàng trên thị trường quốc tế có thời điểm đạt 5.600 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 190 triệu/lượng; giá bạc gần 108,6 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 111 triệu đồng/kg; giá xăng dầu đầu tháng 3/2026 cũng ghi nhận mức tăng trên 20–30%, tạo áp lực lớn đối với điều hành kinh tế vĩ mô.

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn. Trong đó tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; thúc đẩy hội nhập quốc tế.

Những diễn biến này cho thấy vai trò của các công cụ phái sinh trong quản trị rủi ro giá và sự cần thiết hình thành thị trường giao dịch hiện đại, minh bạch.

Theo Thứ trưởng Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam  đã hình thành và có bước phát triển nhất định. Tuy nhiên, hệ thống pháp lý hiện hành vẫn chủ yếu dựa trên Luật Thương mại 2005, chưa bao quát được các đặc thù quan trọng như cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro hay bảo vệ nhà đầu tư.

Hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã có những bước phát triển tích cực. Nhiều doanh nghiệp đã tham gia thị trường, trong đó có Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV). Trước đây, Việt Nam từng có 3 sở giao dịch hàng hóa, tuy nhiên hiện nay chỉ còn một sở đang hoạt động.

Khoảng 20 năm trước, các quy định liên quan đến hoạt động của sở giao dịch hàng hóa đã được ban hành, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành và phát triển các sở giao dịch hàng hóa. Hệ thống pháp lý hiện hành cũng đã có một số quy định và văn bản hướng dẫn như thông tư và các quy định liên quan khác.

TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh cho rằng, phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là câu chuyện tài chính, mà gắn chặt với nền kinh tế thực. Đây là công cụ quan trọng để phân bổ nguồn lực, phân tán rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh.

"Nếu Việt Nam hướng tới một nền kinh tế thị trường hiện đại, thì việc phát triển đầy đủ các cấu phần thị trường, trong đó có thị trường hàng hóa phái sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính giao thoa giữa thương mại và tài chính, do đó cần khung pháp lý phù hợp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi của Luật Thương mại hiện hành", ông Thành nói thêm.

Điểm mới đáng chú ý trong dự thảo luật là không quy định cứng danh mục hàng hóa giao dịch, mà xây dựng theo tiêu chí lựa chọn. Theo đó, hàng hóa phải đáp ứng các điều kiện như thanh khoản cao, giá cả minh bạch và gắn với hoạt động sản xuất - xuất nhập khẩu chủ lực.

Các nhóm hàng hóa tiềm năng bao gồm: nông sản xuất khẩu, với các mặt hàng như cà phê, hồ tiêu, gạo, cao su, những lĩnh vực Việt Nam có lợi thế và đã có sự liên thông giá với thị trường quốc tế. Cơ quan soạn thảo cũng định hướng phát triển các hợp đồng phái sinh gắn với các mặt hàng chủ lực này.

Nhóm năng lượng như xăng dầu, khí, dầu thô được đánh giá phù hợp với tiêu chí của luật khi có quy mô giao dịch lớn và giá cả minh bạch trên phạm vi toàn cầu. Các kim loại và nguyên liệu công nghiệp như thép, đồng, bạc… có thể là nhóm đi trước nhờ ít ràng buộc chính sách và đã có hệ thống giá quốc tế rõ ràng...

Đại diện Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN)) cho rằng, thị trường hàng hóa, đặc biệt là dầu khí, có nhiều đặc thù cần được tính đến. Các sản phẩm dầu thô rất đa dạng về chủng loại, chất lượng không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa và giao dịch trên sàn.

Bên cạnh đó, việc tham gia các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc đối với doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá là thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa rủi ro lại chưa được ghi nhận đầy đủ.

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Thời gian qua, Bộ Công thương đã triển khai đầy đủ các bước xây dựng chính sách theo quy định, bao gồm ban hành kế hoạch soạn thảo, thành lập Tổ soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và chuẩn bị hồ sơ chính sách đầy đủ. Việc xây dựng Luật là cần thiết trong bối cảnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và thúc đẩy hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.