Đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM)

Cho ý kiến về dự thảo Luật Chuyển đổi số chiều nay (1/12), đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM) cho rằng, cần phải thiết kế Luật Chuyển đổi số như “bộ khung thể chế số quốc gia”. Thực tế, nhiều quốc gia châu Âu hay Nhật Bản, Hàn Quốc, đều hình thành bộ khung thể chế số gồm: Luật chuyển đổi số, Luật dữ liệu, Luật trí tuệ nhân tạo, cùng vành đai an ninh mạng - an toàn thông tin - giao dịch điện tử chứ không phải một đạo luật đơn lẻ.

Theo đại biểu, dự thảo Luật Chuyển đổi số vẫn còn 4 khoảng trống lớn. 

Thứ nhất - Phạm vi luật rộng nhưng chưa rõ vai, dễ chồng lấn với Luật Dữ liệu và dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo, dẫn tới rủi ro “nói nhiều, làm được ít”, dễ dẫn đến tình trạng trùng - chồng - mòn, kéo giảm hiệu lực thi hành, và các luật sau phải sửa lại chính luật này.

Thứ hai - Hạ tầng số công cộng chưa được thiết kế chuẩn quốc gia. Các thành phần như định danh - xác thực, thanh toán số công, nền tảng tích hợp - chia sẻ dữ liệu, chữ ký số quốc gia, cloud - trung tâm dữ liệu chính là xương sống của Chính phủ số. Nhưng dự thảo chưa khẳng định nguyên tắc “một chuẩn - một nền tảng - nhiều dịch vụ”, chưa xác định phần nào Nhà nước đầu tư, phần nào xã hội hóa; chưa có API quốc gia nên các bộ, ngành - địa phương tự xây dựng hệ thống, gây manh mún và chi phí ẩn lớn.

Thứ ba - Kinh tế số và doanh nghiệp số thiếu cơ chế “bắt buộc tối thiểu và khuyến khích tối đa”.

Theo đại biểu, kinh tế số chỉ mạnh khi doanh nghiệp Việt có dữ liệu - có nền tảng - có khả năng đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, thực tế đáng lo là  99% dữ liệu hành vi số của người Việt - di chuyển, mua sắm, giải trí, tiêu dùng - nằm trên hệ sinh thái của các nền tảng lớn nước ngoài; trong khi startup Việt “đói dữ liệu”, không có dữ liệu để huấn luyện AI, phát triển sản phẩm, cạnh tranh. Nghĩa là trong cuộc chơi kinh tế số, doanh nghiệp Việt đang phải chạy trên sân của người khác, dẫn tới khó bảo vệ chủ quyền số và phát triển doanh nghiệp số nội điạ. "Nếu Luật không đặt nguyên tắc chống khóa chặt dữ liệu - API mở - chia sẻ dữ liệu có kiểm soát, doanh nghiệp Việt sẽ ví như bonsai. Khu vực tư cũng không tự chuyển đổi số nếu thiếu cơ chế thuê dịch vụ số/cloud; Ưu đãi thuế - tín dụng; Sandbox cho mô hình mới", đại biểu cảnh báo.

Thứ tư - Công dân số và quyền dữ liệu chưa trở thành cơ chế bảo vệ. Mọi dịch vụ công số đều đi xuyên qua dữ liệu cá nhân, nhưng dự thảo mới dừng ở nguyên tắc. Chưa có quy định rõ về quyền tự quyết dữ liệu, minh bạch xử lý dữ liệu, cơ chế khiếu nại - bồi thường, hay tiêu chuẩn quyền riêng tư từ thiết kế. Theo đại biểu, nếu dự thảo luật không tạo hành lang bảo vệ đủ mạnh, người dân sẽ bước vào chuyển đổi số trong tâm thế lo ngại.  

Liên quan đến nền tảng số trong kinh tế số có hoạt động tại Việt Nam, dự thảo quy định nền tảng số có hoạt động tại Việt Nam khi có các dấu hiệu như tiếng Việt, tên miền .vn, thanh toán bằng đồng Việt Nam, hoặc trả phí quảng cáo để tiếp cận người dùng.

Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (TP.HCM) đề nghị cân nhắc bổ sung tiêu chí doanh thu phát sinh tại Việt Nam hoặc số lượng người dùng tại Việt Nam để tránh lỗ hổng pháp lý, vì thực tế nhiều nền tảng xuyên biên giới hoạt động mạnh nhưng không đăng ký hoặc né nghĩa vụ thuế, gây thất thoát nguồn thu và làm giảm năng lực quản lý người tiêu dùng trong nền kinh tế số.

Về trách nhiệm của chủ quản nền tảng số trung gian, dự thảo quy định nghĩa vụ xác minh thông tin của người dùng kinh doanh, nhưng chưa có nguyên tắc xử lý dữ liệu người tiêu dùng khi áp dụng thuật toán gợi ý, xếp hạng và quảng cáo được cá nhân hóa. Đại biểu Tâm Hùng đề nghị cân nhắc bổ sung quy định về đánh giá rủi ro thuật toán và nghĩa vụ công bố tiêu chí vận hành thuật toán ở mức cần thiết để bảo vệ người tiêu dùng, qua đó phòng ngừa nguy cơ bóp méo cạnh tranh, thao túng hành vi tiêu dùng, lạm dụng dữ liệu cá nhân và lan truyền nội dung sai lệch có chủ đích.

Trong khi đó, về tầm nhìn chiến lược, đại biểu Phạm Trọng Nhân kiến nghị bổ sung bốn nhóm giải pháp lớn vào dự thảo luật.

Thứ nhất,  bổ sung tại Chương II khung kiến trúc số quốc gia. Quy định nguyên tắc tổ chức Chính phủ số - kinh tế số - xã hội số; chuẩn tích hợp - chuẩn dữ liệu - chuẩn API xuyên ngành - xuyên địa phương.

Thứ hai, bổ sung hạ tầng số công cộng quốc gia tại Chương II, bao gồm: định danh điện tử, thanh toán số công, chữ ký số, nền tảng chia sẻ dữ liệu quốc gia, cloud, trung tâm dữ liệu - theo nguyên tắc “một chuẩn - một nền tảng - nhiều dịch vụ”.

Thứ ba, bổ sung nguyên tắc phát triển kinh tế số và xã hội số tại Chương IV và V theo hướng kết hợp bắt buộc tối thiểu trong giao dịch với Nhà nước với khuyến khích tối đa cho doanh nghiệp: thuê dịch vụ số, cloud, sandbox. Đồng thời chế định nguyên tắc kinh tế dữ liệu: dữ liệu là yếu tố sản xuất mới; dữ liệu phi cá nhân phải được chia sẻ ở dạng tổng hợp - ẩn danh; chống độc quyền dữ liệu và chống khóa chặt dữ liệu.

Thứ tư, về quyền và nghĩa vụ công dân số tại Chương V, cần quy định “bộ công cụ số tối thiểu” của công dân số gồm: căn cước điện tử - chữ ký số - tài khoản thanh toán số - tài khoản dịch vụ công duy nhất; cùng nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân theo chuẩn quốc tế; giao Chính phủ phổ cập kỹ năng số, thiết kế dịch vụ công dễ tiếp cận, dễ dùng cho mọi nhóm dân cư.

Theo đại biểu, chuyển đổi số không thể theo mô cũ hình những năm về trước (hệ thống không liên thông - dữ liệu không kết nối). Nếu không thiết kế mạnh - đúng - trúng ngay từ đầu, chi phí sẽ tăng và chuyển đổi số khó đạt mục tiêu.