Mất cân bằng năng lượng 

Hưởng ứng Ngày Thế giới nâng cao nhận thức về bệnh béo phì (ngày 4/3), Novo Nordisk Việt Nam phối hợp cùng các đối tác công - tư triển khai nhiều hoạt động nhằm nâng cao nhận thức về bệnh béo phì, đồng thời khuyến khích thực hành lối sống lành mạnh để phòng ngừa, đẩy lùi bệnh béo phì tại Việt Nam. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 19,5% dân số Việt Nam, tương đương gần 20 triệu người đang sống chung với thừa cân, béo phì (BMI ≥ 25 kg/m²). Đáng chú ý, tốc độ gia tăng tại Việt Nam thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á, tăng khoảng 38% trong những năm gần đây.

PGS.TS.BS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM chia sẻ về bệnh béo phì.

Nếu như trước đây, béo phì thường được nhìn nhận là vấn đề của người trưởng thành, thì nay xu hướng này đang lan mạnh sang trẻ em và thanh thiếu niên. Ở nhóm trẻ 5-19 tuổi, tỷ lệ thừa cân, béo phì đã tăng hơn gấp đôi trong một thập kỷ, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Tại các đô thị lớn, con số này còn đáng lo ngại hơn khi TP.HCM ghi nhận tỷ lệ béo phì ở thanh thiếu niên vượt 50%, Hà Nội trên 41%.

Những thống kê này cho thấy, béo phì không còn là hiện tượng cá biệt mà đang trở thành một xu hướng đáng báo động trong đời sống hiện đại.

Phân tích sâu hơn về căn nguyên, PGS.TS.BS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM cho biết, bản chất của béo phì là tình trạng mất cân bằng năng lượng kéo dài. Khi năng lượng nạp vào vượt quá mức tiêu hao, phần dư thừa sẽ tích tụ thành mô mỡ.

Điều này ngày càng phổ biến trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và lối sống ít vận động khi di chuyển bằng xe máy, ô tô thay cho đi bộ; làm việc nhiều giờ trước màn hình; chế độ ăn giàu năng lượng nhưng thiếu kiểm soát. Cơ thể dần rơi vào trạng thái “thừa năng lượng nhưng thiếu tiêu hao”.

Không dừng lại ở lớp mỡ dưới da, mỡ còn tích tụ quanh nội tạng - loại “mỡ xấu” liên quan mật thiết đến rối loạn chuyển hóa và bệnh tim mạch. Từ xơ vữa động mạch, hẹp mạch vành đến đột quỵ, nhồi máu cơ tim hay gan nhiễm mỡ, các biến chứng âm thầm nhưng nguy hiểm có thể xuất hiện theo thời gian.

Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng này sẽ hình thành một “vòng xoắn bệnh lý” như: cân nặng tăng kéo theo suy giảm sức khỏe; sức khỏe giảm làm hạn chế vận động; vận động giảm tiếp tục khiến mỡ tích tụ nhiều hơn. Và cứ thế, vòng xoắn ấy siết chặt dần, ảnh hưởng đến tim mạch, hô hấp, chuyển hóa và cả chức năng sinh sản.

Từ nguyên nhân sinh học, câu chuyện béo phì bắt đầu mở rộng sang những hệ lụy xã hội, nơi người bệnh không chỉ đối mặt với rủi ro sức khỏe mà còn chịu áp lực vô hình từ cộng đồng.

Hành động sớm để giảm gánh nặng y tế và xã hội

Béo phì không chỉ là vấn đề sức khỏe thể chất mà còn kéo theo hệ lụy tâm lý và xã hội. Theo nghiên cứu Action Việt Nam chỉ ra rằng, 79% người béo phì gặp trở ngại trong các công việc yêu cầu ngoại hình; 62% từng bị trêu chọc hoặc phân biệt đối xử; 54% bị cho rằng béo phì là do lười biếng. Không ít người mất từ 2-5 năm tự tìm cách kiểm soát cân nặng trước khi tìm đến bác sĩ.

Các bác sĩ, chuyên gia thảo luận về giải pháp phòng ngừa bệnh béo phì tại Việt Nam.

Thạc sĩ Phạm Thị Minh Châu, Bộ môn Tâm thần - Đại học Y Dược TP.HCM cho rằng, sự kỳ thị khiến người bệnh thêm tự ti, ngại tiếp cận dịch vụ y tế. Theo bà, thay đổi cách nhìn nhận của xã hội là điều kiện quan trọng để người bệnh có thêm động lực quản lý sức khỏe.

Song song với gánh nặng tâm lý là áp lực kinh tế ngày càng lớn. World Obesity Federation trong báo cáo World Obesity Atlas 2023 dự báo chi phí y tế trực tiếp liên quan đến béo phì tại Việt Nam có thể đạt 1,269 tỷ USD vào năm 2035, tăng 3,4 lần so với năm 2020. Tổng thiệt hại kinh tế có thể tương đương 2% GDP.

Những con số này cho thấy, nếu không hành động sớm, cái giá phải trả sẽ không chỉ dừng ở từng gia đình mà lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Theo các chuyên gia, tín hiệu tích cực là chỉ cần giảm 5-10% trọng lượng cơ thể đã có thể cải thiện đáng kể huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Giảm cân đúng cách giúp cải thiện chức năng tim và giảm nguy cơ biến chứng, qua đó có thể “cắt đứt” vòng xoắn bệnh lý.

Tuy nhiên, điều trị béo phì không thể chỉ trông chờ vào thuốc. Cốt lõi vẫn là xây dựng lối sống bền vững, đưa vận động vào sinh hoạt hằng ngày như đi bộ, đi xe đạp; hiểu rõ giá trị dinh dưỡng của thực phẩm để kiểm soát năng lượng nạp vào; duy trì thói quen ăn uống và tập luyện dài hạn.

Ngoài ra, ông Erik Wiebols, Tổng giám đốc Novo Nordisk Việt Nam cho rằng, việc hợp tác công - tư sẽ là chìa khóa tạo nên những thay đổi tích cực trong việc nâng cao chất lượng quản lý các bệnh mạn tính, bao gồm béo phì.

Khi căn bệnh này đang lan rộng với tốc độ đáng báo động, hành động sớm không chỉ giúp mỗi cá nhân cải thiện chất lượng sống mà còn góp phần giảm áp lực cho hệ thống y tế và nền kinh tế, bởi càng chậm trễ, vòng xoắn béo phì sẽ càng siết chặt.