Cởi trói là cần thiết

Ngày 4/5, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh đã chủ trì Hội đồng thẩm định độc lập dự thảo Nghị quyết của Chính phủ cắt giảm ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Góp ý tại phiên họp, một số đại biểu cho rằng, cần thận trọng trong việc xác định nội dung bãi bỏ đối với các ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện trong dự thảo Nghị quyết. Theo đó, thực tế việc gộp các thủ tục hành chính không đồng nghĩa với việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh. Bản chất mỗi ngành, lĩnh vực vẫn phải tuân thủ điều kiện đầu tư kinh doanh theo quy định pháp luật; việc gộp chỉ là thay đổi về hình thức thủ tục, không làm mất đi yêu cầu quản lý nhà nước.

Đặc biệt cũng cần phân định rõ giữa “bãi bỏ” và “đơn giản hóa, hợp nhất thủ tục”; đồng thời, việc cắt giảm cần hướng vào những điều kiện kinh doanh có tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào các thủ tục mang tính kỹ thuật.

Hội đồng thẩm định độc lập họp về dự thảo Nghị quyết của Chính phủ cắt giảm ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Nhiều đại biểu cũng đề nghị bổ sung tiêu chí đánh giá kết quả cải cách theo hướng đo lường thực chất tác động đối với doanh nghiệp gồm: số lượng, điều kiện cụ thể được bãi bỏ; số lượng hồ sơ giấy phép, chứng chỉ, yêu cầu nhân sự, vốn, cơ sở vật chất được cắt giảm; thời gian xử lý thủ tục được rút ngắn; chi phí tuân thủ dự kiến giảm; mức độ chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm…

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh cũng đề nghị làm rõ hơn cơ sở thực tiễn, đặc biệt là những bất cập của quy định về ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện hiện nay, trong đó nhấn mạnh việc vẫn còn tạo gánh nặng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, chưa thực sự thúc đẩy đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực theo yêu cầu của Trung ương.

Đồng thời, cần làm rõ thêm các điều kiện bảo đảm, nhất là việc ban hành các biện pháp quản lý thay thế, tránh khoảng trống pháp lý và bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, an ninh, trật tự trong bối cảnh bãi bỏ một số ngành, nghề kinh doanh có điều kiện.

Đối với quy định tại điều khoản bãi bỏ danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, Thứ trưởng đề nghị bổ sung quy định rõ trách nhiệm của các Bộ, ngành trong việc ban hành các giải pháp quản lý thay thế tương ứng, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và không làm gián đoạn hoạt động quản lý nhà nước. Đồng thời, cần rà soát, xác định rõ thẩm quyền của từng cơ quan trong tổ chức thực hiện.

Trước đó, Chính phủ ban hành 8 Nghị quyết của Chính phủ về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, theo đó bãi bỏ 184 thủ tục hành chính; phân cấp giải quyết cho địa phương 134 thủ tục; đơn giản hóa 349 thủ tục; bãi bỏ 890 điều kiện kinh doanh.

Nỗ lực này đã nhận được sự hoan nghênh rộng rãi của cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Tuy nhiên dư luận cũng rất quan tâm việc loại bỏ các điều kiện này nếu không có cơ chế hậu kiểm đủ mạnh sẽ khiến rủi ro chuyển từ các doanh nghiệp cụ thể sang toàn xã hội.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh thông tin về việc thực hiện cắt giảm các thủ tục hành chính, các điều kiện kinh doanh tại Họp báo Chính phủ. Ảnh: VGP.

Cũng tại họp báo Chính phủ chiều ngày 4/5, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh đã cho biết thêm, để bảo đảm việc cắt giảm thực chất, tránh “mọc” thêm các thủ tục, quy định mới, khi thẩm định các nghị quyết, Bộ Tư pháp đều yêu cầu các bộ, ngành đồng thời với việc cắt giảm, bãi bỏ, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh phải có giải pháp thay thế “để bảo đảm cắt giảm, đơn giản hóa khả thi, chứ không chỉ trên số liệu, hình thức”. 

Chuyên gia phân tích chính sách tại Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN (USABC) Nguyễn Minh Đức cũng cho rằng, sau cắt giảm bước đầu thì điều quan trọng nhất vẫn là kiểm soát để không mọc ra những điều kiện thay thế làm khó doanh nghiệp và người dân. Điều này cần nghiên cứu kỹ và cần đội ngũ tinh nhuệ.

Như vậy có thể thấy, nếu giảm tiền kiểm, phải tăng hậu kiểm và quan trọng nhất là phải khả thi và đồng bộ, đồng thời không biến Việt Nam thành thị trường tiêu thụ cho hàng hoá nước ngoài và làm suy giảm sản xuất trong nước.

Nguy cơ khai thác tận diệt, xuất thô lãng phí, tranh mua tranh bán

Bộ Công thương, nơi có 20 ngành nghề kinh doanh có điều kiện hiện đã đưa ra 6 ngành nghề dự kiến cắt bỏ, nhằm đạt mục tiêu cắt giảm tối thiểu 30% danh mục hiện có, cho bằng với các lĩnh vực khác.

Tuy nhiên, chính bản thân Bộ Công thương cũng bày tỏ không ít lăn tăn về 6 lĩnh vực này.

Đơn cử như với “Kinh doanh khoáng sản”, việc bỏ điều kiện kinh doanh sẽ tạo khoảng trống pháp lý lớn đối với việc quản lý khoáng sản sau khai thác. Cụ thể, một số khoáng sản chiến lược, quan trọng như đất hiếm, vonfram, niken hiện Giấy phép khai thác chỉ có hiệu lực quản lý ở khâu khai thác, nên khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh có thể dẫn đến việc Nhà nước hoàn toàn mất công cụ quản lý ở khâu chế biến, sử dụng và thương mại phía sau để điều tiết nguồn cung phục vụ quốc phòng, an ninh quốc gia và an ninh năng lượng.

Theo Bộ Công thương, quy định hiện hành bắt buộc khoáng sản kinh doanh phải có nguồn gốc hợp pháp nhằm kiểm soát, ngăn chặn thị trường tiêu thụ của khoáng sản khai thác lậu. Việc bãi bỏ điều kiện của “Kinh doanh khoáng sản” sẽ tạo kẽ hở lớn về pháp lý, gây lãng phí và thất thoát tài sản công.

Khi doanh nghiệp không còn bị ràng buộc chặt chẽ, nguy cơ trà trộn khoáng sản nhập khẩu với khoáng sản khai thác trái phép trong nước để hợp thức hóa xuất khẩu sẽ gia tăng; đồng thời, doanh nghiệp có thể chỉ dừng ở khâu sơ chế theo nhu cầu thị trường nước ngoài, chứ không cần đầu tư thiết bị máy móc để chế biến sâu, không tạo giá trị gia tăng cao, trong khi môi trường bị khai thác theo hướng tận diệt để thu lợi nhiều và nhanh.

Ở lĩnh vực xuất khẩu gạo, mối e ngại chính là khi các thương nhân vãng lai, tay ngang thực hiện hành vi “tranh mua, tranh bán” tại các vùng nguyên liệu do không cần phải đáp ứng điều kiện về kho bãi, cơ sở xay xát, chế biến như hiện nay. Khả năng diễn ra những cuộc "đua xuống đáy" về giá để giành được hợp đồng xuất khẩu gạo có thể phá hỏng sự ổn định của các chuỗi liên kết bền vững mà các doanh nghiệp lớn đã đầu tư bài bản, đồng thời khiến nông dân bị ép giá hoặc rơi vào cảnh "được mùa rớt giá", thậm chí dẫn đến việc bỏ ruộng.

Để tiếp cận thị trường xuất khẩu có giá trị cao, vùng nguyên liệu phải bảo đảm chất lượng cao và giá thành sản xuất hợp lý nhằm mang lại lợi nhuận cho doanh nghiệp và người dân.

Trao đổi trên báo chí, TS Trần Hữu Hiệp đến từ Trường Đại học FPT nhận xét, đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo là bước đi đúng hướng trong cải cách thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành hàng lúa gạo, tăng giá trị xuất khẩu và vị thế gạo Việt trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên TS Trần Hữu Hiệp cũng lưu ý, xuất khẩu gạo phải hướng đến việc nâng cao thu nhập, đời sống người trồng lúa, nên cần xây dựng các ngưỡng cảnh báo sớm, cơ chế can thiệp linh hoạt khi thị trường biến động, tránh sốc cung - cầu trong nước. Song song đó, thiết lập chuẩn mực bắt buộc về chất lượng và liên kết chuỗi, yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải có hợp đồng liên kết với vùng nguyên liệu, minh bạch giá thu mua, chia sẻ lợi ích với nông dân, tránh tình trạng "mua đứt bán đoạn" gây thiệt thòi cho người trồng lúa.

Nghĩa là việc bỏ điều kiện kinh doanh với xuất khẩu gạo cũng cần có lộ trình và điều kiện đi kèm như công bố bộ tiêu chuẩn kỹ thuật, bắt buộc phải truy xuất nguồn gốc, có hệ thống dự trữ, công cụ điều tiết hay có sự ràng buộc giữa doanh nghiệp đầu tư vùng nguyên liệu với người nông dân đầy đủ pháp lý…

“Nếu ai cũng có thể xuất khẩu gạo mà không cần bất kỳ điều kiện gì thì ai sẽ tham gia đồng hành cùng nông dân phát triển vùng nguyên liệu. Nếu không sở hữu vùng nguyên liệu sẽ dẫn tới tự do đấu trộn, chạy đua cạnh tranh về giá và gạo Việt Nam càng khó vào các thị trường cao cấp”, là chia sẻ của một doanh nghiệp gạo lớn ở Đồng Tháp từ thực tế nhiều năm hoạt động.

Đó là chưa kể khả năng vốn ngoại có thể tiến lên thống lĩnh và chi phối thị trường gạo ngay trong nước khi trường vốn và dày dạn kinh nghiệm hơn, dẫn tới có được quyền kiểm soát giá lương thực nếu không có các rào cản, quy định về điều kiện kinh doanh và phải chấp hành các quy định khác của nhà đầu tư nước ngoài có liên quan như nhận xét của Bộ Công thương.

Bởi vậy, đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cũng nhận xét, để tạo môi trường thông thoáng hơn, có thể bỏ bớt một số điều kiện như: yêu cầu nhà máy xay xát hay việc cấp phép xuất khẩu theo chuyến thì điều kiện kinh doanh của Việt Nam cũng gần tương đồng với Ấn Độ hay Thái Lan.

Nỗi lo thành thị trường cho ô tô nhập khẩu và gia tăng nhập siêu 

Với hoạt động sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô, khi dự kiến đưa khỏi Danh mục kinh doanh có điều kiện, nỗi băn khoăn của Bộ Công thương càng lớn. Bởi ô tô không chỉ đơn thuần là sản phẩm thương mại mà chính là một ngành công nghiệp nền tảng, có tác động lan tỏa đến nhiều lĩnh vực công nghiệp phụ trợ.

“Khi hoạt động sản xuất, lắp ráp từ linh kiện rời được triển khai, doanh nghiệp mới có động lực nội địa hóa, sản xuất linh kiện trong nước để cung ứng cho ngành công nghiệp ô tô. Nếu bỏ các quy định này, doanh nghiệp có thể nhập khẩu nguyên khối thân xe tương đối hoàn chỉnh và chỉ thực hiện các công đoạn lắp ráp đơn giản. Điều này sẽ triệt tiêu động lực sản xuất, lắp ráp từ linh kiện rời, khiến ngành công nghiệp ô tô trong nước mất đi động lực nội địa hóa và phát triển công nghiệp hỗ trợ”. Đây là nhận xét chính thức của Bộ Công thương trong báo cáo đánh giá tác động khi dự thảo về các lĩnh vực cắt giảm điều kiện kinh doanh.

Dây chuyền lắp ráp ô tô của VinFast tại Hải Phòng.

Bộ Công thương cũng không loại trừ một số quốc gia gần kề như Trung Quốc, đang dư thừa lớn công suất sản xuất ô tô, sẽ chuyển phần dư thừa này sang Việt Nam dưới dạng các dự án FDI lắp ráp đơn giản, nhằm lẩn tránh quy định về xuất xứ, từ đó xuất khẩu sang các quốc gia khác.

Khi đó, Việt Nam có nguy cơ bị các quốc gia điều tra về hành vi trung chuyển hàng hóa, dẫn tới nguy cơ bị áp dụng các biện pháp thuế quan trừng phạt đối với nhiều ngành xuất khẩu khác.

Thống kê hiện nay cho thấy, ngành công nghiệp ô tô trong nước đang chiếm trên 3% giá trị tổng sản phẩm quốc nội (GDP), đang tạo việc làm cho khoảng 200.000 lao động trực tiếp có kỹ năng thuộc lĩnh vực sản xuất lắp ráp ô tô và công nghiệp hỗ trợ.

Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) liên tục cao hơn khoảng 10 điểm so với mức trung bình của toàn ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Cụ thể, trong 11 tháng đầu năm 2025, IIP ngành ô tô đạt tăng trưởng 22% so với cùng kỳ năm 2024 (trong đó 35,4% đối với ô tô và 6,9% đối với linh kiện phụ tùng ô tô).

Sản lượng xe sản xuất, lắp ráp trong nước liên tục tăng, từ 323.892 xe năm trong 2020 lên khoảng 388.500 xe trong năm 2024 và dự kiến tăng hơn 500.000 xe trong năm 2025, chiếm khoảng 65 - 75% tổng số xe bán ra.

Hiện có khoảng 650 nhà sản xuất ô tô và phụ tùng ô tô tại Việt Nam, trong đó, doanh nghiệp cung ứng linh kiện đạt tiêu chuẩn nhà cung ứng cấp 1 cho các hãng ô tô lớn lên tới hơn 400 doanh nghiệp, tăng hơn 200% so với năm 2016.

Nếu tính cả các doanh nghiệp nhỏ, thì hiện có khoảng 2.000 nhà sản xuất linh kiện phụ tùng ô tô các loại đang hoạt động tại Việt Nam.

Một phần dây chuyền lắp ráp ô tô tại Nhà máy Hyundai Thành Công ở Hà Nam.

Xuất khẩu linh kiện phụ tùng ô tô cũng tăng nhanh. Năm 2024, Việt Nam đã xuất khẩu 10,6 tỷ USD linh kiện phụ tùng ô tô và 3 quốc gia nhập khẩu chính là Nhật Bản, Mỹ và Hàn Quốc.

Có những mặt hàng như dây dẫn điện của ô tô đã giúp đưa Việt Nam trở thành nhà xuất khẩu dây dẫn điện lớn thứ ba thế giới, tạo thặng dư thương mại phụ tùng.

Các doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI ngành ô tô cũng đã sản xuất được các nhóm linh kiện, phụ tùng ô tô như: các chi tiết cấu thành khung gầm xe, thùng xe, vỏ cabin - cửa xe, săm lốp, bộ tản nhiệt, dây phanh, hệ thống dây dẫn điện trong ô tô, trục dẫn, vành bánh xe, nhíp lò so, ống xả, ruột két nước, hộp số, vô lăng, van điều khiển trong hộp số tự động, điều khí trong động cơ, sơ mi xi lanh, một số sản phẩm đúc hợp kim, một số chi tiết composit,... góp phần gia tăng tỷ lệ nội địa hóa của một số dòng xe chiến lược, như tỷ lệ nội địa hóa đối với xe tải đạt được 40 - 45%, xe buýt đạt 60 - 70%, vượt mục tiêu của Chính phủ đề ra trong Chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến 2035.

Dự án Tổ hợp Văn phòng làm việc mới được triển khai trong năm 2026 là phần đầu trong kế hoạch đầu tư thêm 360 triệu USD nhằm hiện đại hóa nhà máy, xây dựng dây chuyền sản xuất mẫu xe hybrid tại Việt Nam của Tập đoàn Toyota Nhật Bản.

Đặc biệt trong xu hướng phát triển các dòng xe xanh, xe năng lượng mới, các tập đoàn ô tô lớn đến từ Nhật Bản như Toyota, Honda đều đã công bố các kế hoạch đầu tư thêm để sản xuất, lắp ráp ra các mẫu xe mới ngay tại Việt Nam. Cụ thể, Toyota tuyên bố đầu tư thêm 360 triệu USD để sản xuất xe năng lượng mới, Honda đã vừa ra mắt mẫu xe CR-V hybrid được lắp ráp tại Việt Nam thay vì nhập khẩu từ Thái Lan như trước đây.

Ở khía cạnh khác, ô tô có vòng đời sử dụng lâu dài với các yêu cầu về trách nhiệm bảo đảm chất lượng rất cao trong suốt vòng đời sử dụng. Bất kỳ lỗi kỹ thuật nào phát sinh trong suốt quá trình sử dụng cũng có thể gây mất an toàn, ảnh hưởng tới sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng hoặc khả năng ảnh hưởng tới môi trường (do các trục trặc kỹ thuật dẫn đến các sai hỏng về phát xả khí thải hoặc rò rỉ các chất độc hại ra môi trường).

Đặc biệt, trường hợp phải triệu hồi sản phẩm lỗi khi xe đã được bán ra thị trường đối với các doanh nghiệp “không cần đáp ứng điều kiện” cũng sẽ rất khó khăn hoặc gần như bất khả thi (có thể là các doanh nghiệp ảo, vốn thấp). Khi đó, người tiêu dùng sẽ rơi vào cảnh thiệt hại kép vừa phải đối mặt với nguy cơ mất an toàn từ sản phẩm lỗi, vừa không thể yêu cầu bồi thường hay sửa chữa khi doanh nghiệp đã phá sản hoặc mất khả năng thanh toán.

Do đó, việc yêu cầu doanh nghiệp đáp ứng các điều kiện về nhà xưởng, dây chuyền công nghệ lắp ráp, dây chuyền hàn, dây chuyền sơn, dây chuyền kiểm tra chất lượng sản phẩm, đường thử ô tô và có cơ sở bảo hành, bảo dưỡng đạt tiêu chuẩn không phải là rào cản hành chính mà để bảo đảm chất lượng sản phẩm cũng như trách nhiệm của nhà sản xuất trong suốt vòng đời sản phẩm, từ đó bảo đảm các yếu tố an toàn của người sử dụng cũng như hạn chế các tác động tiêu cực ra môi trường.

Đó là chưa kể, sau khi thải bỏ hoặc hết niên hạn sử dụng, các chi tiết, linh kiện, bộ phận của ô tô khi trở thành phế liệu, rác thải có khả năng gây ảnh hưởng rất lớn tới an toàn môi trường và thuộc Danh mục sản phẩm thải bỏ cần thu hồi, xử lý theo quy định nhằm bảo vệ môi trường. Việc thu hồi, xử lý sản phẩm thải bỏ cũng thuộc trách nhiệm của các nhà sản xuất xe ô tô bởi xử lý các chế phế liệu, chất thải này tốn nhiều chi phí, mà doanh nghiệp kinh doanh thương mại thuần tuý sẽ dễ dàng trốn tránh trách nhiệm này.

Cắt giảm điều kiện kinh doanh, giảm thủ tục hành chính để khai phá nguồn lực tiềm tàng là bước đi cần thiết và đúng đắn, nhưng cũng cần có những điều kiện để định hình và bảo vệ nền sản xuất trong nước, tạo công ăn việc làm, giúp an sinh xã hội, đồng thời bảo vệ sự an toàn cho người dùng và xã hội.

Vì vậy, bài toán giữ được cân bằng giữa mở cửa và thúc đẩy sản xuất trong nước để không biến Việt Nam thành thị trường tiêu thụ hàng hóa cho nước ngoài, gia tăng nhập siêu, đồng thời thu hẹp sản xuất trong nước hay rơi vào vòng xoáy “xuất thô, nhập tinh, tàn phá môi trường” - sẽ là thước đo thực chất của cải cách thủ tục hành chính.