Bạn đọc có bao giờ nghĩ rằng công nghệ số chỉ dành cho những nhân viên văn phòng hay các chuyên gia công nghệ? Hãy thử một lần nhìn vào chiếc điện thoại cũ kỹ của chị thu lượm ve chai đầu ngõ, bạn sẽ bất ngờ khi biết rằng từ chiếc smartphone đơn giản ấy, hàng tấn rác thải đô thị đang được ghi nhận, số hóa và góp phần giảm phát thải khí nhà kính cho chính thành phố nơi bạn sống.

Mỗi ngày, hàng triệu tấn rác thải được tạo ra trên khắp thế giới.

Đó chính là câu chuyện của Waznet - ứng dụng số đầu tiên do Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Cộng đồng (CECR) phát triển, trong khuôn khổ dự án “Tăng cường quyền con người và bình đẳng giới thông qua hành động ứng phó biến đổi khí hậu và giảm thiểu rủi ro thiên tai”.

Dự án do tổ chức UN Women phối hợp thực hiện, với sự tài trợ từ Chính phủ New Zealand và Thụy Điển. Waznet hướng đến đối tượng là những phụ nữ phi chính thức tại Việt Nam, đặc biệt là các chị thu lượm ve chai, nhằm biến những hoạt động thầm lặng của họ thành dữ liệu cụ thể, phục vụ cho công tác chống biến đổi khí hậu.

Việt Nam đang đối mặt với những hệ quả nặng nề của biến đổi khí hậu, từ những trận lũ lịch sử đến những đợt nắng nóng kéo dài. Trong cuộc khủng hoảng ấy, lực lượng phụ nữ thu gom phế liệu, những “chiến binh ve chai” đóng vai trò quan trọng trong việc làm sạch đô thị, giảm thiểu lượng rác thải chôn lấp, qua đó góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, công việc này vốn luôn bị bỏ quên, thiếu sự ghi nhận chính thức.

Nhận thức được tầm quan trọng nhưng chưa được ghi nhận ấy, từ năm 2019, CECR phối hợp cùng các đối tác đã phát triển Waznet. Đây là một ứng dụng trên điện thoại dành riêng cho phụ nữ thu lượm ve chai, giúp họ dễ dàng ghi lại số lượng rác thu gom từng ngày, từ cân rác tái chế, vỏ lon đến bao nilon… Mọi con số đều được số hóa và trở thành dữ liệu minh bạch, góp phần phục vụ cho việc đánh giá và hoạch định chính sách quốc gia về khí hậu.

Theo cam kết đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cập nhật của Việt Nam, nước ta đặt mục tiêu giảm 18,3% lượng phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực quản lý chất thải vào năm 2030, tương đương với 8,46 triệu tấn CO2.

Để đạt được mục tiêu này, vai trò của lực lượng thu gom phi chính thức như các chị thu lượm ve chai là không thể thiếu. Và Waznet chính là công cụ giúp họ chủ động lên tiếng, ghi nhận chính xác đóng góp của mình.

Đại diện CECR cho biết, chỉ trong 7 ngày thí điểm tại Hà Nội, 6 hộ gia đình và 15 chị thu lượm ve chai đã thu gom được 4,6 kg rác tái chế từ hộ gia đình, giúp giảm phát thải 61,8 kg CO2.

Không chỉ ở Hà Nội, một số địa phương cũng đang nhân rộng sáng kiến, biến hoạt động nhặt rác tưởng như đơn giản trở thành đóng góp thiết thực cho mục tiêu giảm phát thải quốc gia.

Không chỉ được các tổ chức trong nước đánh giá cao, Waznet còn thu hút sự chú ý từ các tổ chức quốc tế. Bà Parimita Mohanti, Giám đốc dự án Empower II thuộc Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) nhận định, quản lý chất thải là lĩnh vực then chốt, vừa giúp giảm phát thải khí nhà kính vừa mở ra nhiều cơ hội sinh kế cho phụ nữ. Việt Nam đã làm được điều mà nhiều quốc gia cần học hỏi là biến sáng kiến địa phương thành giải pháp toàn cầu.

Bà Athena Denise Galao, Trưởng nhóm Biến đổi khí hậu và ứng phó thiên tai khu vực Châu Á Thái Bình Dương của UN Women Việt Nam cũng khẳng định bà rất ấn tượng khi các tổ chức xã hội dân sự tại Việt Nam phát triển những ứng dụng số phù hợp với điều kiện thực tế của cộng đồng, điều này rất độc đáo và cần được nhân rộng. Từ đây, tiếng nói của phụ nữ sẽ được lắng nghe hơn trong các chính sách khí hậu.

Dù vẫn còn nhiều thách thức phía trước, như việc không phải ai cũng thành thạo sử dụng smartphone, nhưng Waznet đã chứng minh rằng chỉ cần một ứng dụng phù hợp, những người nhặt rác thầm lặng vẫn có thể trở thành công cụ trực tiếp góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát thải thấp và phát triển bền vững.

Có thể chính những chiếc điện thoại nhỏ bé cùng đôi bàn tay cần mẫn ấy sẽ trở thành mắt xích quan trọng, giúp Việt Nam tiến gần hơn đến mục tiêu xây dựng các thành phố xanh, sạch hơn. Và hơn cả, thành quả ấy không chỉ hiện hữu trên các báo cáo quốc tế, mà còn len lỏi vào từng nhịp sống thường ngày của mỗi người dân.

Mỗi ngày, hàng triệu tấn rác thải được tạo ra trên khắp thế giới. Từ rác thải sinh hoạt, công nghiệp đến rác thải điện tử, chúng không chỉ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng mà còn là gánh nặng cho hệ sinh thái và sức khỏe con người. Bãi chôn lấp quá tải, ô nhiễm nguồn nước, không khí và sự suy giảm đa dạng sinh học là những hệ quả nhãn tiền mà chúng ta đang phải đối mặt.

Tuy nhiên, trong đống rác đó, một lượng lớn tài nguyên quý giá đang bị lãng phí. Vấn đề không chỉ nằm ở việc chúng ta tạo ra quá nhiều rác, mà còn ở cách chúng ta quản lý và xử lý chúng một cách kém hiệu quả, thiếu hệ thống.

Số hóa không chỉ là một xu hướng công nghệ mà còn là một cuộc cách mạng trong cách chúng ta tiếp cận và giải quyết các vấn đề môi trường. Trong lĩnh vực quản lý rác thải, số hóa mang đến những công cụ và giải pháp mạnh mẽ, giúp chúng ta biến "rác" thành "tài nguyên" và giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường.