Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) đề xuất cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại cơ sở bán lẻ và bán buôn, với mục tiêu giảm mức độ công chúng nhìn thấy và tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm thuốc lá, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.

Xét từ mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, việc hạn chế khả năng tiếp cận hình ảnh sản phẩm thuốc lá tại điểm bán là một trong những nội dung đang được nhiều quốc gia áp dụng.

Để chính sách đạt hiệu quả, nhiều vấn đề liên quan đến phạm vi áp dụng, chi phí tuân thủ, thời gian chuyển tiếp và năng lực thực thi cần được làm rõ.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào mục tiêu đặt ra mà còn liên quan chặt chẽ đến cách thiết kế quy định và tổ chức thực thi. Tại Malaysia, hơn 51.000 cửa hàng được ghi nhận chịu tác động bởi lệnh cấm trưng bày thuốc lá. Các hiệp hội cửa hàng tạp hóa tại nước này từng phản ánh chi phí phát sinh trong quá trình cải tạo điểm bán để đáp ứng yêu cầu mới.

Tại Việt Nam, yếu tố này cũng cần được tính đến do nhiều cửa hàng nhỏ sử dụng cùng một không gian cho việc trưng bày, lưu giữ và bán hàng. Nếu áp dụng quy định mới, một số cơ sở có thể phải thay đổi cách bố trí quầy kệ, không gian chứa hàng và quy trình phục vụ khách.

Một yêu cầu quan trọng khác là quy định phải đủ rõ để người kinh doanh và lực lượng thực thi có cùng cách hiểu. Những vấn đề như thế nào được coi là trưng bày, sản phẩm phải được lưu giữ ra sao, khách hàng được phép nhìn thấy thông tin nào và quy định áp dụng thế nào với từng loại hình điểm bán đều cần được hướng dẫn cụ thể.

Theo các chuyên gia, quy định kỹ thuật càng rõ thì khả năng áp dụng thống nhất càng cao, đồng thời giảm nguy cơ phát sinh cách hiểu khác nhau giữa người kinh doanh và cơ quan kiểm tra. Kinh nghiệm từ Malaysia và Australia cũng cho thấy thời gian chuyển tiếp là một yếu tố đáng lưu ý.

Malaysia ban đầu dành 6 tháng để thực hiện lệnh cấm trưng bày theo Đạo luật Kiểm soát Thuốc lá vì Sức khỏe Cộng đồng 2024, sau đó kéo dài lên 12 tháng để doanh nghiệp có thêm thời gian thích ứng.

Australia cũng triển khai theo lộ trình thay vì áp dụng đồng loạt trên toàn quốc ngay từ đầu. Vùng lãnh thổ Thủ đô Australia là địa phương đầu tiên áp dụng lệnh cấm trưng bày vào năm 2010, sau đó chính sách mới dần được mở rộng sang các bang và vùng lãnh thổ khác.

Malaysia đã kéo dài thời gian triển khai lệnh cấm trưng bày theo Đạo luật Kiểm soát Thuốc lá vì Sức khỏe Cộng đồng 2024 để các doanh nghiệp có thêm thời gian thích ứng.

Với Việt Nam, đại diện một số hộ kinh doanh đề xuất thời gian chuyển tiếp khoảng 18-24 tháng trước khi áp dụng đầy đủ quy định, nhằm tạo điều kiện cho các điểm bán làm quen và điều chỉnh hoạt động. Đây là một trong những ý kiến cần được cân nhắc cùng với yêu cầu bảo đảm chính sách không bị kéo dài quá mức cần thiết.

Bên cạnh khả năng thích ứng của doanh nghiệp, năng lực giám sát cũng là vấn đề cần tính toán. Ông Rohan Pike, cựu điều tra viên Cảnh sát Liên bang Australia và từng phụ trách lực lượng đặc nhiệm thuốc lá thuộc Lực lượng Biên phòng Australia, cho rằng thách thức lớn nằm ở khâu thực thi, nhất là khi lực lượng chức năng không được bổ sung nguồn lực tương ứng với yêu cầu mới.

Từ đó đặt ra câu hỏi về phạm vi áp dụng. Điểm bán lẻ là nơi người tiêu dùng trực tiếp tiếp xúc với sản phẩm, trong khi cơ sở bán buôn chủ yếu thực hiện chức năng lưu kho và phân phối giữa các thương nhân. Việc xác định rõ loại hình nào cần chịu sự điều chỉnh trực tiếp có thể giúp chính sách tập trung hơn vào mục tiêu giảm tiếp xúc của công chúng.

Một khía cạnh khác được các chuyên gia đề cập là khả năng xuất hiện những tác động ngoài dự kiến đối với thị trường thuốc lá hợp pháp và bất hợp pháp. Ngoài yêu cầu về thực thi, dự thảo cũng đặt ra bài toán về tính thống nhất với các quy định hiện hành liên quan đến quyền tiếp cận thông tin và niêm yết giá.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin đầy đủ về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Luật Giá năm 2023 cũng yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh niêm yết giá rõ ràng, không gây nhầm lẫn.

Do đó, nếu quy định cấm trưng bày được áp dụng theo hướng hạn chế cả tên sản phẩm và bảng giá, cần làm rõ cách thức bảo đảm quyền tiếp cận thông tin cần thiết của người mua mà không làm suy giảm mục tiêu hạn chế quảng bá.

Malaysia đang áp dụng phương án cấm trưng bày thuốc lá và thuốc lá điện tử tại cửa hàng bán lẻ nhưng vẫn cho phép một số hình thức cung cấp thông tin về sự hiện diện và giá bán của sản phẩm. Đây là một cách tiếp cận cho thấy chính sách có thể đồng thời theo đuổi mục tiêu hạn chế hình ảnh quảng bá và duy trì thông tin cần thiết cho giao dịch.

Từ các vấn đề trên, quá trình hoàn thiện Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) cần làm rõ ba nhóm nội dung gồm phạm vi điểm bán chịu sự điều chỉnh, ranh giới giữa trưng bày mang tính quảng bá và cung cấp thông tin giao dịch, cùng lộ trình áp dụng phù hợp.

Mục tiêu giảm mức độ công chúng tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm thuốc lá cần được đặt song song với yêu cầu bảo đảm quy định dễ hiểu, có thể giám sát, thống nhất với pháp luật hiện hành và phù hợp với điều kiện thực tế của các loại hình kinh doanh. Đây là những yếu tố quyết định chính sách có thể đi vào cuộc sống một cách ổn định sau khi được ban hành.