Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã thẳng thắn chỉ ra những tồn tại kéo dài của y tế cơ sở trong nhiều năm qua.

Trạm y tế phường, xã chưa cung cấp đầy đủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu; hoạt động khám sàng lọc, phát hiện sớm bệnh tật còn hạn chế; niềm tin của người dân đối với y tế cơ sở chưa được củng cố vững chắc.

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, các trạm y tế phường, xã đã được sắp xếp lại theo hướng trở thành đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND địa phương.

Hệ quả dễ thấy là tình trạng người dân đi khám, chữa bệnh vượt tuyến vẫn phổ biến, kể cả với các bệnh lý thông thường. Điều này không chỉ gây quá tải cho bệnh viện tuyến trên mà còn làm gia tăng chi phí xã hội, giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư công cho y tế.

Thực tế cho thấy, một nguyên nhân quan trọng của tình trạng này là mô hình hoạt động còn mang tính thụ động tại nhiều trạm y tế phường, xã.

Tại TP.HCM, hiện phần lớn trạm y tế vẫn chủ yếu chờ người dân đến khám, trong khi chưa chủ động tiếp cận, quản lý và theo dõi sức khỏe cộng đồng theo địa bàn được giao. Việc nắm bắt tình hình sức khỏe người dân còn nặng về báo cáo hành chính, thiếu cơ chế để nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc, theo dõi từng hộ gia đình và từng nhóm dân cư.

Hoạt động chuyên môn tại trạm y tế hiện nay vẫn thiên về xử lý từng sự việc riêng lẻ, tập trung vào một số dịch vụ như tiêm chủng, khám bệnh thông thường hoặc triển khai các chương trình mục tiêu.

Trong khi đó, vai trò cốt lõi của y tế cơ sở là chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dự phòng và theo dõi sức khỏe lâu dài cho người dân lại chưa được phát huy đầy đủ.

Công tác khám sàng lọc, phát hiện sớm bệnh tật chưa được tổ chức bài bản, liên tục và bao phủ rộng, dẫn đến nhiều trường hợp bệnh được phát hiện muộn, bỏ lỡ thời điểm can thiệp sớm.

Bên cạnh đó, trạm y tế chưa thực sự đóng vai trò đầu mối điều phối chăm sóc sức khỏe trên địa bàn. Sự kết nối với bệnh viện tuyến trên, cơ sở y tế tư nhân, y tế học đường và y tế doanh nghiệp còn rời rạc.

Hoạt động truyền thông, tư vấn và giáo dục sức khỏe ở nhiều nơi vẫn mang tính hình thức, chưa cá thể hóa theo nhóm đối tượng và chưa dựa trên dữ liệu sức khỏe.

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, các trạm y tế phường, xã đã được sắp xếp lại theo hướng trở thành đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND địa phương.

Mục tiêu của sự thay đổi này là đưa y tế cơ sở đến gần dân hơn, sát dân hơn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc tổ chức lại bộ máy mới chỉ là điều kiện cần. Nếu không đi kèm với đổi mới mô hình hoạt động và đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực, trạm y tế khó tạo ra chuyển biến thực chất.

Theo các chuyên gia, đã đến lúc cần chuyển từ cách làm thụ động sang mô hình trạm y tế hoạt động theo các “đội chăm sóc sức khỏe liên tục gắn với địa bàn”.

Với mô hình này, trạm y tế không còn đơn thuần là nơi tiếp nhận người bệnh mà trở thành trung tâm điều phối chủ động công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân, lấy phòng bệnh làm nền tảng và người dân làm trung tâm.

Theo đề xuất, mỗi đội chăm sóc sức khỏe liên tục gắn với địa bàn tối thiểu gồm bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ đa khoa, điều dưỡng điều phối chăm sóc, dược sĩ hoặc dược tá, nhân viên y tế công cộng và mạng lưới cộng tác viên sức khỏe tại khu dân cư.

Đây chính là cấu trúc nhân lực cốt lõi, quyết định hiệu quả vận hành của mô hình. Tùy điều kiện thực tế, các đội có thể được bổ sung thêm nhân lực về phục hồi chức năng, tư vấn tâm lý hoặc y học cổ truyền.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia như Brasil, Anh, Thái Lan và Cu Ba đều đạt được kết quả tích cực nhờ đầu tư mạnh cho y tế cơ sở, cả về hạ tầng và con người.

Trạm y tế được trang bị đủ điều kiện làm việc, nhân viên y tế được đào tạo bài bản và gắn bó lâu dài với địa bàn, từ đó hình thành mối quan hệ tin cậy giữa người dân và hệ thống y tế.

Để mô hình vận hành hiệu quả, trạm y tế cần chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý sức khỏe, tổ chức chăm sóc theo vòng đời và nhóm nguy cơ, xây dựng lịch chăm sóc chủ động tại cộng đồng, đồng thời thiết lập cơ chế chuyển tuyến có điều phối và theo dõi sau điều trị. Chuyển đổi số y tế cơ sở giữ vai trò then chốt trong việc theo dõi liên tục, kết nối dữ liệu và nâng cao hiệu quả quản lý.

Trong điều kiện thực tiễn, việc triển khai thí điểm mô hình tại một số phường, xã đại diện là cần thiết để đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng. Các chỉ số đánh giá cần gắn với kết quả thực chất như tỷ lệ người dân được khám định kỳ, tỷ lệ quản lý bệnh mạn, mức độ quay lại trạm y tế và sự hài lòng của người dân.

Có thể khẳng định, đổi mới mô hình trạm y tế phường, xã gắn với đầu tư bài bản cho cơ sở vật chất và con người không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế kéo dài của y tế cơ sở, mà còn là giải pháp mang tính chiến lược để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư công, giảm áp lực cho tuyến trên và xây dựng nền tảng chăm sóc sức khỏe bền vững cho người dân.