PGS-TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường)

Bước chuyển khác biệt

Đòn bẩy chuyển đổi xanh giai đoạn Đại hội lần thứ XIV của Đảng được đặt trên nền tảng các sức ép khí hậu đã lượng hóa rõ ràng đối với nền kinh tế Việt Nam.

Theo Germanwatch (tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Đức, nổi tiếng với việc công bố Chỉ số Hiệu suất biến đổi khí hậu - CCPI), Việt Nam nằm trong nhóm 15 quốc gia chịu rủi ro khí hậu cao trong giai đoạn 2000-2019, phản ánh qua tần suất thiên tai dày đặc cùng mức độ cực đoan gia tăng.

Năm 2025, thiên tai gây thiệt hại khoảng 100.000 tỷ đồng, tác động trực tiếp tới nông nghiệp, hạ tầng giao thông, đô thị, khu công nghiệp, kéo theo gián đoạn chuỗi cung ứng và chi phí phục hồi lớn.

Ước tính của Ngân hàng Thế giới chỉ ra khả năng sản lượng quốc gia giảm 9,1% vào năm 2030 và 12,5% vào năm 2050 so với kịch bản cơ sở. Nếu thiếu thích ứng hiệu quả, tăng trưởng GDP thực giai đoạn 2025-2050 có nguy cơ giảm trung bình 0,33 điểm phần trăm mỗi năm, tạo sức ép lớn đối với mục tiêu thu nhập cao năm 2045. Các con số phản ánh chi phí kinh tế tích lũy từ biến đổi khí hậu đã vượt xa lợi ích ngắn hạn của mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên.

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một kỳ đại hội định kỳ. Đại hội diễn ra đúng thời điểm kỷ niệm 40 năm Đổi mới và hướng tới mốc 100 năm thành lập Đảng, được xác định là điểm khởi đầu cho giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Bên cạnh đó, bối cảnh toàn cầu giai đoạn hiện nay khác xa các thập kỷ trước, khi thế giới đối diện đồng thời với biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và tái cấu trúc trật tự kinh tế dựa trên tiêu chuẩn xanh. Các sức ép đó đặt ra yêu cầu điều chỉnh căn bản tư duy phát triển.

Một điểm đột phá của tư duy Đại hội XIV nằm ở sự chuyển dịch từ cách nhìn phòng vệ sang cách nhìn kiến tạo. Môi trường không còn bị xem như gánh nặng chi phí hay lĩnh vực xử lý hậu quả, mà được nhận diện như nguồn vốn tự nhiên tạo ra giá trị kinh tế bền vững.

Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV xác định, bảo vệ môi trường cùng với phát triển kinh tế và xã hội là nhiệm vụ trung tâm. Việc nâng vị thế bảo vệ môi trường lên ngang hàng với hai trụ cột còn lại phản ánh mức độ chín muồi trong tư duy lý luận và sự thay đổi căn bản trong cách vận hành hệ thống chính sách. Môi trường không còn được nhìn nhận như hệ quả phụ của tăng trưởng, mà trở thành điều kiện nền tảng định hình hướng đi phát triển. Cách tiếp cận này tạo cơ sở để vượt qua tư duy nhiệm kỳ và phát triển ngắn hạn - vốn tồn tại trong nhiều giai đoạn trước.

Nhìn lại tiến trình từ Đại hội VI đến Đại hội XIII, có thể thấy sự dịch chuyển dần dần từ tư duy khai thác phục vụ sinh tồn sang tư duy phát triển bền vững. Giai đoạn đầu Đổi mới đặt ưu tiên tuyệt đối cho ổn định kinh tế - xã hội và bảo đảm lương thực, khiến môi trường bị xem như kho dự trữ tài nguyên. Bước sang giai đoạn công nghiệp hóa, tăng trưởng nhanh dựa trên công nghiệp nặng và khai khoáng dẫn tới đánh đổi lớn về sinh thái.

Các kỳ đại hội gần đây đã ghi nhận rõ hơn giới hạn sinh thái và rủi ro khí hậu, song môi trường vẫn chủ yếu giữ vai trò phòng vệ. Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV cho thấy bước chuyển khác biệt khi đưa bảo vệ môi trường trở thành động lực kiến tạo giá trị, gắn trực tiếp với chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Định hướng này mở ra không gian chính sách mới cho giai đoạn 2026-2030, nơi chuyển đổi xanh được xem như đòn bẩy tái cấu trúc mô hình phát triển. Nội hóa chi phí môi trường vào quyết định đầu tư, phân bổ nguồn lực theo tín hiệu xanh và củng cố tài chính xanh cho nông nghiệp tạo nền tảng giảm rủi ro dài hạn. Khi giới hạn sinh thái được thừa nhận như ranh giới phát triển, nền kinh tế có điều kiện dịch chuyển sang quỹ đạo tăng trưởng ổn định, hiệu quả và bền vững hơn, phù hợp mục tiêu phát triển dài hạn của quốc gia.

Đòn bẩy chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên sinh thái

Đòn bẩy chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên sinh thái được đặt ra như yêu cầu tất yếu của tiến trình phát triển quốc gia khi áp lực khí hậu ngày càng hiện hữu và lan tỏa tới mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội. Dự thảo văn kiện Đại hội XIV thể hiện bước chuyển mang tính nền tảng khi xác lập bảo vệ môi trường cùng với phát triển kinh tế và xã hội giữ vị trí nhiệm vụ trung tâm.

Một điểm đột phá của tư duy Đại hội XIV nằm ở sự chuyển dịch từ cách nhìn phòng vệ sang cách nhìn kiến tạo. Môi trường không còn bị xem như gánh nặng chi phí hay lĩnh vực xử lý hậu quả, mà được nhận diện như nguồn vốn tự nhiên tạo ra giá trị kinh tế bền vững. Các công cụ kinh tế như thuế sinh thái, phí phát thải, tín chỉ carbon và định giá chi phí môi trường trở thành phương tiện điều tiết hành vi thị trường.

Khi chi phí ô nhiễm được phản ánh đầy đủ vào giá thành sản phẩm, lợi thế cạnh tranh dựa trên xả thải giá rẻ bị triệt tiêu, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu suất sử dụng tài nguyên. Dòng vốn đầu tư vì vậy dịch chuyển dần sang các ngành công nghệ sạch, năng lượng tái tạo và dịch vụ sinh thái.

Tư duy mới còn thể hiện qua sự hội tụ giữa chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Quản trị môi trường dựa trên dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và hệ thống giám sát số cho phép theo dõi phát thải và sử dụng tài nguyên theo thời gian thực. Cơ chế lưu vết số đối với các quyết định quy hoạch và cấp phép tạo ra ràng buộc trách nhiệm rõ ràng, hạn chế động cơ đánh đổi môi trường để đạt thành tích ngắn hạn.

Việc xác lập môi trường là nhiệm vụ trung tâm còn tạo nền tảng ổn định cho hệ thống quy hoạch phát triển. Giới hạn sinh thái trở thành đường biên định hướng cho quy hoạch đất đai, năng lượng, đô thị và vùng lãnh thổ. Sự nhất quán đó giúp nhà đầu tư yên tâm triển khai các dự án dài hạn, giảm rủi ro chính sách và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Ở tầm quốc gia, bảo vệ môi trường gắn chặt với bảo đảm an ninh sinh thái, an ninh lương thực và an ninh năng lượng, đồng thời nâng cao vị thế của Việt Nam trước các tiêu chuẩn xanh toàn cầu.

Chuyển đổi xanh theo tinh thần Đại hội XIV, vì vậy không đơn thuần là phản ứng trước sức ép khí hậu, mà trở thành động lực tái cấu trúc mô hình phát triển. Khi môi trường giữ vai trò trung tâm trong tư duy quản trị, con đường tăng trưởng của Việt Nam có điều kiện dịch chuyển sang quỹ đạo hài hòa giữa kinh tế, xã hội và tự nhiên, tạo nền móng ổn định cho thịnh vượng dài hạn của quốc gia và các thế hệ tương lai.