Thực tế đáng lo ngại là nhiều người mắc lao nhưng không có triệu chứng, khiến việc phát hiện chậm trễ, làm gia tăng nguy cơ lây lan và biến chứng nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia nhấn mạnh việc đưa sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ là giải pháp then chốt để kiểm soát và tiến tới chấm dứt căn bệnh này.

Theo TS.Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, tình hình dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam vẫn rất đáng báo động.

Ngày 24/3, tại Lễ kỷ niệm Ngày Thế giới phòng chống lao do Bệnh viện Phổi Trung ương và Chương trình Chống lao Quốc gia tổ chức tại Hà Nội, TS.Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng Ban điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia cho biết, tình hình dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam vẫn rất đáng báo động.

Ước tính mỗi năm nước ta có khoảng 184.000 ca lao mới, trong đó hàng chục nghìn trường hợp chưa được phát hiện. Đặc biệt, số ca tử vong do lao lên tới hơn 12.000 người mỗi năm, thậm chí cao hơn số người tử vong do tai nạn giao thông.

Theo TS.Lượng, Việt Nam hiện đứng thứ 12 trong số 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất thế giới. Đáng chú ý, lao kháng thuốc vẫn là thách thức lớn với khoảng 9.400-9.500 ca mỗi năm, khiến việc điều trị trở nên khó khăn, kéo dài và tốn kém hơn rất nhiều.

Một trong những nguyên nhân khiến bệnh lao vẫn âm thầm lan rộng là tỷ lệ phát hiện còn thấp. Hiện nay, hệ thống y tế mới phát hiện được khoảng 63% số ca bệnh ước tính trong cộng đồng. Điều này đồng nghĩa với việc còn hàng chục nghìn người mắc lao chưa được chẩn đoán và điều trị, tiếp tục trở thành nguồn lây trong xã hội.

Đáng lo ngại hơn, theo các chuyên gia, có tới gần 40% người mắc lao không có triệu chứng rõ ràng. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe, trong khi phần lớn người dân chỉ đi khám khi đã xuất hiện các dấu hiệu nặng như ho kéo dài, ho ra máu hay suy hô hấp. Khi phát hiện muộn không chỉ làm tăng nguy cơ biến chứng mà còn khiến chi phí điều trị tăng cao, đặc biệt với các ca lao kháng thuốc có thể lên tới hàng trăm triệu đồng.

Thực tế hiện nay, hoạt động sàng lọc lao vẫn chưa được tích hợp vào khám sức khỏe định kỳ. Trong khi đó, theo điều tra dân số năm 2024, chỉ khoảng 23% người dân có tiếp cận khám chữa bệnh, và dù có khoảng 52 triệu lao động được khám sức khỏe hàng năm, việc sàng lọc lao vẫn bị bỏ sót. Ước tính có tới 40-50% dân số chưa được tiếp cận sàng lọc lao, tạo ra khoảng trống lớn trong kiểm soát dịch bệnh.

Trước thực trạng này, Chương trình Chống lao Quốc gia đề xuất lồng ghép sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ cho toàn dân, bắt đầu từ năm 2026. Theo định hướng của Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị, mỗi người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm. Đây được xem là bước đi đột phá giúp phát hiện sớm bệnh lao cũng như nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.

Trong đó, chụp X-quang phổi được đánh giá là phương pháp sàng lọc hiệu quả, có thể phát hiện tổn thương nghi lao ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng.

Với các trường hợp nghi ngờ, xét nghiệm GeneXpert giúp chẩn đoán nhanh chóng và chính xác. Hiện nay, hệ thống phòng chống lao đã được trang bị tương đối đầy đủ với hàng trăm máy X-quang, xe chụp lưu động và khoảng 500 máy GeneXpert trên toàn quốc, đảm bảo khả năng triển khai rộng rãi.

Chi phí sàng lọc cũng không phải rào cản lớn khi mỗi xét nghiệm GeneXpert chỉ khoảng hơn 300.000 đồng, thậm chí có thể giảm hơn nữa khi áp dụng phương pháp gộp mẫu. Theo các chuyên gia, với nguồn lực hiện có, việc triển khai sàng lọc lao diện rộng là hoàn toàn khả thi nếu được thực hiện đồng bộ.

Song song với phát hiện sớm, điều trị đúng phác đồ là yếu tố quyết định hiệu quả kiểm soát bệnh. Tại Việt Nam, nếu bệnh lao được phát hiện sớm và điều trị đúng, tỷ lệ khỏi bệnh có thể đạt khoảng 90%, cao hơn mức trung bình toàn cầu. Điều này cho thấy lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được quản lý tốt.

Ngoài ra, việc củng cố hệ thống điều trị chuyên sâu cũng được đặt ra. Các chuyên gia đề xuất mỗi tỉnh, thành cần có ít nhất một bệnh viện chuyên sâu về lao và bệnh phổi để đảm bảo năng lực chẩn đoán, điều trị và quản lý bệnh nhân. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo nhân lực, nâng cao nhận thức cộng đồng và xóa bỏ kỳ thị đối với người mắc lao, khiến nhiều người ngại đi khám và điều trị.

Gánh nặng bệnh lao tại Việt Nam hiện tập trung nhiều ở khu vực phía Nam, chiếm khoảng 60% tổng số ca mắc toàn quốc, đặc biệt tại các khu vực đông dân cư, khu công nghiệp, nơi điều kiện sinh hoạt tập trung tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lây lan.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia nhấn mạnh, phát hiện sớm thông qua khám sức khỏe định kỳ chính là chìa khóa quan trọng để chấm dứt bệnh lao. Khi mỗi người dân chủ động kiểm tra sức khỏe, mỗi ca bệnh được phát hiện và điều trị kịp thời, nguy cơ lây lan sẽ được kiểm soát, góp phần hiện thực hóa mục tiêu chấm dứt bệnh lao tại Việt Nam vào năm 2030.

Bệnh lao không còn nguy hiểm nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Vấn đề còn lại là làm thế nào để không bỏ sót người bệnh trong cộng đồng và câu trả lời đang dần rõ ràng hơn với chiến lược đưa sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ cho toàn dân.