Y tế cần chuyển từ ứng phó sang chủ động thích ứng

Chia sẻ tại Tọa đàm “Phát triển kinh tế bạc - Kiến tạo trụ cột an sinh bền vững” do Tạp chí Kinh tế - Tài chính phối hợp với Bảo hiểm xã hội TP.HCM tổ chức, bà Nguyễn Hải Hồng, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Kinh tế - Tài chính cho biết, già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn là động lực hình thành kinh tế bạc, tức hệ sinh thái sản xuất, kinh doanh, cung ứng sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, từ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, nhà ở, dưỡng lão đến tài chính và chăm sóc dài hạn. Quy mô thị trường chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam được dự báo tăng từ 2,3 tỷ USD năm 2024 lên 3,6 tỷ USD vào năm 2032. Phát triển kinh tế bạc vì vậy không chỉ là mở rộng thị trường dịch vụ mà còn là huy động nguồn lực xã hội, phát triển mô hình chăm sóc phù hợp và củng cố nền tảng an sinh.

Theo TS.BS.CKII Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, nếu chỉ xem già hóa dân số là áp lực chi phí và gánh nặng phụ thuộc thì chưa đánh giá đầy đủ bản chất vấn đề. Sức khỏe người cao tuổi vừa là mục tiêu của chính sách an sinh, vừa là nền tảng phát triển kinh tế bạc; hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe người cao tuổi là điều kiện tiên quyết để Thành phố khai thác tiềm năng này.

Theo số liệu ông Chín đưa ra, đến cuối năm 2025, TP.HCM có khoảng 1,57 triệu người từ 60 tuổi trở lên, gần 11% dân số. Thành phố bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2017 và dự báo trở thành đô thị có dân số già vào khoảng năm 2038. Tổng tỷ suất sinh năm 2024 chỉ khoảng 1,39 con/phụ nữ, trong khi mô hình chăm sóc dựa chủ yếu vào gia đình ngày càng chịu nhiều áp lực.

Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh mạn tính cùng lúc, có nguy cơ suy giảm vận động, suy dinh dưỡng, sa sút trí tuệ, trầm cảm và mất khả năng tự chăm sóc. Nếu chỉ điều trị khi bệnh đã tiến triển, người bệnh dễ phải nhập viện nhiều lần, chi phí tăng và chất lượng sống giảm; ngược lại, quản lý sức khỏe thường xuyên, phát hiện sớm bệnh, phục hồi chức năng kịp thời và chăm sóc tại cộng đồng có thể phòng ngừa nhiều biến chứng. Định hướng này phù hợp với Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về chuyển mạnh sang chủ động phòng bệnh và quản lý sức khỏe toàn diện.

Theo ông Chín, hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi là mạng lưới liên kết cơ sở, dịch vụ, nhân lực, công nghệ và cơ chế tài chính, không chỉ gồm bệnh viện, cơ sở dưỡng lão mà còn có chăm sóc ban đầu, bác sĩ gia đình, điều dưỡng tại nhà, phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn, chăm sóc giảm nhẹ, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý. Người cao tuổi cần được xem là chủ thể có quyền lựa chọn dịch vụ và có thể đóng góp tri thức, kinh nghiệm, nguồn lực cho xã hội.

Ông chỉ ra những hạn chế hiện nay: dịch vụ tập trung ở một số cơ sở nội trú và bệnh viện, trong khi chăm sóc tại nhà, ban ngày và phục hồi chức năng tại cộng đồng chưa phát triển tương xứng; thiếu nhân lực chuyên ngành như bác sĩ, điều dưỡng lão khoa, kỹ thuật viên phục hồi chức năng, chuyên viên dinh dưỡng, nhân viên công tác xã hội; cơ chế tài chính chưa thuận lợi, chi phí chăm sóc dài hạn có thể vượt khả năng chi trả của nhiều hộ gia đình; sự phối hợp giữa các lĩnh vực còn phân tán; niềm tin và khả năng tiếp cận dịch vụ chưa đồng đều.

Từ đó, ông Chín đề xuất đặt sức khỏe và phẩm giá người cao tuổi ở vị trí trung tâm; lấy phòng bệnh và quản lý sức khỏe liên tục làm nền tảng; lấy y tế cơ sở và cộng đồng làm điểm tựa; lấy chất lượng dịch vụ, nguồn nhân lực và chuyển đổi số làm động lực. Theo ông, thành công của kinh tế bạc phải được đo trước hết bằng số người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn, sống khỏe hơn, sống vui và có ích hơn, chứ không chỉ bằng quy mô thị trường hay vốn đầu tư.

Doanh nghiệp cần chính sách rõ ràng, xã hội cần thay đổi nhận thức

Ở góc độ đầu tư, ông Huỳnh Dư An, Cố vấn Chủ tịch HĐQT Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, cho rằng Việt Nam có lợi thế đi sau, có thể học hỏi kinh nghiệm về chính sách hỗ trợ, cách phát triển nguồn vốn và cơ chế chi trả của các nước. Hiện nhiều doanh nghiệp quan tâm đến viện dưỡng lão và dịch vụ liên quan nhưng vẫn cần thêm chính sách, định hướng, thông tin rõ ràng mới dám đầu tư quy mô lớn.

Ông cũng nhấn mạnh yếu tố tâm lý xã hội. Với nhiều gia đình Việt, con cái chăm sóc cha mẹ vừa là hạnh phúc vừa là trách nhiệm, nên việc sống xa con cháu hay dùng dịch vụ bên ngoài có thể khiến người cao tuổi chưa thoải mái. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các thị trường đi trước cho thấy quan niệm này có thể thay đổi: người cao tuổi có thể coi việc giữ được sự tự lập là niềm vui, còn người trẻ coi việc chủ động tài chính để chọn dịch vụ tốt cho tuổi già là điều tích cực. Phần lớn người cao tuổi Việt Nam vẫn sống cùng con cháu trong khi con cái bận rộn, khiến việc đưa đón, chăm sóc trở thành áp lực.

Ông An đề nghị tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức về người cao tuổi và kinh tế bạc, bởi nghỉ hưu không đồng nghĩa với ngừng đóng góp. Mỗi người cũng nên chuẩn bị sớm cho tuổi già, không chỉ về tài chính, sức khỏe mà cả kế hoạch sống và duy trì gắn kết xã hội sau nghỉ hưu, như bài học ông rút ra từ những đồng nghiệp người Đức từng gặp cú sốc tâm lý khi nghỉ hưu. Ngoài thị trường trong nước, theo ông An, Việt Nam còn có cơ hội cung cấp dịch vụ chăm sóc cho người Việt ở nước ngoài và người nước ngoài, nhất là từ các nước có tỷ lệ người cao tuổi cao như Nhật Bản, nếu có chính sách phù hợp về thị thực và cư trú dài hạn.

Chia sẻ kinh nghiệm từ Đan Mạch, ông Vũ Đông Hưng, Giám đốc Công ty TNHH TM & DV Tường Thành Việt (đại diện phân phối độc quyền của tập đoàn ABENA tại Việt Nam), cho rằng cần chuyển dịch từ “chăm sóc đại trà, thụ động” sang “cá thể hóa, chủ động”. Theo ông, tại Đan Mạch, dịch vụ công được tổ chức theo nhu cầu thay vì hỗ trợ đồng loạt theo độ tuổi: chính quyền địa phương đánh giá khả năng sinh hoạt, đơn vị công hoặc tư được chấp thuận cung cấp hỗ trợ, và mức hỗ trợ được điều chỉnh khi nhu cầu thay đổi. Nguyên tắc cốt lõi là giúp người cao tuổi tiếp tục sống độc lập, tự chủ ngay tại nhà.