Giá phân bón chạm đỉnh lịch sử

Nikkei Asia dẫn dữ liệu công bố từ World Bank, cho thấy giá urê (loại phân bón chứa nitơ, dùng chủ yếu trong sản xuất lúa) đã tăng 18% trong tháng 4, sau khi tăng vọt 54% trong tháng 3. Nguyên nhân chính là cuộc xung đột liên quan đến Iran đã làm gián đoạn sản xuất và vận chuyển tại khu vực Trung Đông.

Theo đó, giá urê quốc tế tăng lên mức 857 USD/tấn trong tháng 4, vượt mức đỉnh 726 USD/tấn ghi nhận trong tháng 3, đồng thời cao hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm trước.

Các quốc gia vùng Vịnh như Qatar và Saudi Arabia hiện chiếm khoảng 30–35% tổng xuất khẩu urê toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều cơ sở sản xuất đã bị ảnh hưởng bởi các cuộc tấn công, trong khi hoạt động vận chuyển bị đình trệ do eo biển Hormuz - tuyến hàng hải quan trọng, gần như bị đóng cửa.

Là khu vực vừa sản xuất vừa tiêu thụ lúa gạo lớn trên thế giới, các nước châu Á đang chịu tác động trực tiếp từ đà tăng chi phí này. Sản xuất lúa phụ thuộc nhiều vào phân bón, đặc biệt là phân đạm, để thúc đẩy thân và lá tăng trưởng.

Ông Dawit Mekonnen, chuyên gia kinh tế cấp cao của World Bank, nhận định châu Á là khu vực phụ thuộc lớn nhất vào nguồn cung năng lượng và phân bón từ Trung Đông. Nếu eo biển Hormuz tiếp tục gián đoạn sau tháng 6, nhiều quốc gia có thể đối mặt nguy cơ thiếu hụt đầu vào sản xuất.

Không chỉ urê, sản xuất lưu huỳnh – nguyên liệu cho phân lân – cũng phụ thuộc đáng kể vào khu vực vùng Vịnh. Ngân hàng Thế giới dự báo giá phân bón toàn cầu có thể tăng 31% trong năm 2026, trong đó riêng urê tăng khoảng 60%.

Giá phân bón tăng kéo theo chi phí sản xuất nông nghiệp leo thang. Tại các nền kinh tế mới nổi, nơi chi phí khó chuyển hóa vào giá bán lương thực, nông dân có xu hướng giảm sử dụng phân bón, từ đó có thể làm suy giảm năng suất cây trồng.

Dù vậy, World Bank dự báo giá lương thực toàn cầu năm 2026 chỉ tăng khoảng 2%, nhờ nguồn cung ngũ cốc dồi dào ở thời điểm đầu của cú sốc.

Ảnh: Trương Đình Anh.

Mối lo về nguy cơ khủng hoảng lương thực

Tại Nam Á và Đông Nam Á, mùa mưa, cũng là giai đoạn cao điểm của sản xuất lúa, thường bắt đầu từ tháng 5. Các giống lúa hạt dài như indica và jasmine chiếm tới 90% lượng gạo giao dịch toàn cầu.

Tại đây, nông dân ở các quốc gia xuất khẩu gạo chủ đạo, gồm Ấn Độ, Việt Nam và Thái Lan, thường gieo trồng hoặc cấy lúa trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 8.

Tuy nhiên, không chỉ bị ảnh hưởng bởi giá phân bón, tổng chi phí sản xuất lúa gạo có thể tăng thêm 50–80% do giá các vật tư nông nghiệp khác và chi phí vận chuyển tăng mạnh.

Ông Maximo Torero, Kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (Food and Agriculture Organization), cho biết nhiều quốc gia sản xuất lúa gạo đã bắt đầu điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Ấn Độ hiện là quốc gia sản xuất và xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, với sản lượng khoảng 150 triệu tấn mỗi năm. Tuy nhiên, nước này phụ thuộc đáng kể vào phân bón nhập khẩu, trong đó khoảng 40% đến từ khu vực vùng Vịnh. Dù chính phủ Ấn Độ có chính sách trợ giá, rủi ro vẫn hiện hữu khi nguồn cung bị gián đoạn.

Trong niên vụ 2024–2025, Ấn Độ xuất khẩu khoảng 23 triệu tấn gạo, tương đương 15% sản lượng. Trước đó, nước này từng hạn chế xuất khẩu do lo ngại sản lượng sụt giảm.

Trong bối cảnh nguồn cung gạo xuất khẩu toàn cầu hạn chế, không quốc gia nào có thể thay thế vai trò của Ấn Độ. Ngay cả các nước sản xuất lớn như Trung Quốc hay Indonesia vẫn phải nhập khẩu. Trong khi đó, Việt Nam, Thái Lan và Pakistan mỗi nước chỉ xuất khẩu khoảng 5–8 triệu tấn/năm.

Các thị trường tiêu thụ lớn như Philippines hay nhiều quốc gia châu Phi cận Sahara cũng đang phụ thuộc mạnh vào nguồn gạo nhập khẩu. Nếu gián đoạn tại eo biển Hormuz kéo dài, nguy cơ khủng hoảng lương thực toàn cầu sẽ gia tăng.