Trước đây, hoạt động kiểm tra có thời điểm còn dựa nhiều vào kiểm tra diện rộng và kinh nghiệm của công chức, làm tăng chi phí, kéo dài thời gian xử lý đối với doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.

Luật Hải quan số 54/2014/QH13 đã xác lập quản lý rủi ro là nguyên tắc cốt lõi trong các khâu trước, trong và sau thông quan. Trên cơ sở đó, mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp ngày càng trở thành căn cứ quan trọng để xác định hình thức, mức độ kiểm tra phù hợp.

Cán bộ hải quan hướng dẫn doanh nghiệp làm thủ tục. Ảnh: Văn Tá.

Theo Cục Hải quan, quản lý rủi ro tập trung nhận diện nguy cơ của từng lô hàng, còn quản lý tuân thủ đánh giá quá trình chấp hành pháp luật của doanh nghiệp để xác định mức độ kiểm tra, giám sát phù hợp.

Ngành Hải quan đang xây dựng hệ thống quản lý tuân thủ theo nhiều cấp độ, từ đánh giá, phân nhóm doanh nghiệp đến giám sát thay đổi hành vi và triển khai chương trình khuyến khích tự nguyện tuân thủ. Kết quả được cập nhật vào hồ sơ tuân thủ, phục vụ đồng thời công tác quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ.

Theo số liệu được cung cấp, tỷ lệ tờ khai luồng Xanh tăng 4,97%, trong khi luồng Vàng giảm 4,27% và luồng Đỏ giảm 0,71% so với cùng kỳ năm trước. Việc điều chỉnh phân luồng góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí lưu kho, lưu bãi và nhân công kiểm hóa, đồng thời duy trì yêu cầu kiểm soát rủi ro.

Chương trình khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan đã thu hút 397 doanh nghiệp tham gia. Trong đó, 355 doanh nghiệp duy trì mức độ tuân thủ và 13 doanh nghiệp được nâng mức tuân thủ.

Thời gian tới, ngành Hải quan định hướng chuẩn hóa, tích hợp dữ liệu, nâng cao năng lực phân tích và cảnh báo rủi ro, từng bước tự động hóa việc quản lý hồ sơ, đánh giá tuân thủ và xác định trọng điểm. Qua đó, chuyển dần từ xử lý thủ công sang đánh giá liên tục trên nền dữ liệu, hạn chế yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại thông tin cơ quan nhà nước đã có.

Định hướng này gắn với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia, đồng thời phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.

Doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật được xem xét ưu tiên thủ tục hải quan, miễn hoặc giảm mức độ kiểm tra thực tế hàng hóa và kiểm tra sau thông quan theo quy định. Cơ quan Hải quan cũng tăng cường cung cấp thông tin, hướng dẫn nghiệp vụ và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực tự tuân thủ.

Qua đó, doanh nghiệp có thể tiết kiệm thời gian thông quan, giảm chi phí lưu kho, lưu bãi và chi phí hành chính, trong khi cơ quan Hải quan tập trung nguồn lực vào các đối tượng có nguy cơ cao.