Số hóa để truy xuất nguồn gốc và cảnh báo sớm

Sau hơn 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã góp phần quan trọng hình thành khung pháp lý cho công tác quản lý an toàn thực phẩm tại Việt Nam.

Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển căn bản trong tư duy quản lý, kiểm soát nguy cơ từ gốc, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và từng bước khôi phục niềm tin của người tiêu dùng.

Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế, xã hội đã thay đổi sâu sắc, từ quy mô sản xuất, phương thức kinh doanh đến sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhiều quy định của luật hiện hành vì thế không còn theo kịp thực tiễn, trong khi các nguy cơ mất an toàn thực phẩm ngày càng đa dạng, phức tạp và khó kiểm soát hơn.

Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển căn bản trong tư duy quản lý, kiểm soát nguy cơ từ gốc, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và từng bước khôi phục niềm tin của người tiêu dùng.

Tại Hội nghị giao ban báo chí của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương ngày 7/7, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, bảo đảm an toàn thực phẩm mang lại lợi ích to lớn và toàn diện, từ phòng ngừa bệnh tật, nâng cao thể chất, tuổi thọ người dân đến giảm gánh nặng chi phí điều trị cho hệ thống y tế và thiệt hại do mất sức lao động.

Kiểm soát hiệu quả thực phẩm không an toàn còn giúp người tiêu dùng yên tâm hơn, từng bước xóa bỏ tâm lý hoang mang “ăn gì cũng sợ”, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp và người nông dân chuyển dịch sang mô hình sản xuất, canh tác, chế biến sạch, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, an toàn thực phẩm vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững. Đầu tư cho an toàn thực phẩm chính là đầu tư cho tương lai và sự thịnh vượng của quốc gia.

Một trong những hạn chế lớn của công tác quản lý hiện nay là chưa kiểm soát chặt chẽ theo toàn bộ chuỗi cung ứng sản phẩm. Việc quản lý nguy cơ tại từng mắt xích, đặc biệt ở khâu sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác và giết mổ, vẫn chưa thực sự hiệu quả.

Để khắc phục tình trạng này, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đưa ra phương thức quản lý dựa trên kiểm soát nguy cơ xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất ban đầu đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường. Trọng tâm là kiểm soát ngay từ “gốc”, thay vì chỉ tập trung xử lý khi thực phẩm đã đến tay người tiêu dùng.

Dự thảo đề xuất chia sản phẩm thành ba nhóm quản lý, gồm nhóm phải đăng ký bản công bố; nhóm phải công bố tiêu chuẩn áp dụng và nhóm chỉ thực hiện kiểm tra, giám sát trong quá trình lưu thông.

Trên nền tảng đó, cơ quan quản lý sẽ xây dựng cơ chế hậu kiểm dựa trên cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm, kiểm soát nguy cơ theo từng mắt xích, chủ động phòng ngừa sự cố và thực hiện truy xuất nguồn gốc ngay khi phát hiện sản phẩm không bảo đảm an toàn.

Đây là bước thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, chuyển từ xử lý sự việc sang chủ động phòng ngừa, từ quản lý phân tán sang kiểm soát đồng bộ theo chuỗi, tiệm cận phương thức quản lý của các quốc gia phát triển.

Theo Bộ Y tế, hiện chưa có quy định đầy đủ về cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm kết nối liên thông với hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành. Điều này gây khó khăn trong quản lý trực tuyến các hoạt động đăng ký lưu hành, công bố, xuất nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc, thanh tra, kiểm tra và giám sát thực phẩm.

Dự thảo luật đưa ra định hướng xây dựng hệ thống thông tin thống nhất từ Trung ương đến địa phương, tăng cường ứng dụng công nghệ trong giải quyết thủ tục hành chính, phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố.

Việc số hóa dữ liệu sẽ giúp cơ quan chức năng theo dõi lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp, khoanh vùng nhanh nguồn nguy cơ, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và cảnh báo kịp thời khi có vi phạm. Đây cũng là nền tảng để hậu kiểm thực chất hơn, hạn chế tình trạng kiểm tra dàn trải nhưng hiệu quả thấp.

Đối với ngộ độc thực phẩm tập thể liên quan thức ăn đường phố và suất ăn tập thể, dự thảo yêu cầu cơ sở kinh doanh phải cập nhật kiến thức về an toàn thực phẩm, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, bảo đảm điều kiện địa điểm kinh doanh và chịu sự kiểm tra, giám sát thường xuyên của chính quyền địa phương.

Các cơ sở phải lưu giữ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm, thông báo địa điểm kinh doanh, lưu mẫu thức ăn và sẵn sàng phục vụ truy xuất khi xảy ra sự cố.

UBND cấp xã được giao lập danh sách quản lý cơ sở trên địa bàn, tiếp nhận phản ánh, tăng cường kiểm tra, cập nhật thông tin vi phạm và đưa cảnh báo lên hệ thống dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm.

Một điểm mới đáng chú ý là lần đầu tiên dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi quy định rõ trách nhiệm của nền tảng thương mại điện tử trong kinh doanh thực phẩm.

Theo đó, cơ sở kinh doanh phải cung cấp đầy đủ giấy đăng ký bản công bố, bản công bố tiêu chuẩn áp dụng và các giấy tờ liên quan để nền tảng đăng tải theo từng sản phẩm.

Chủ quản sàn thương mại điện tử phải xây dựng cơ chế kiểm duyệt hồ sơ và chịu trách nhiệm liên đới nếu không thực hiện đầy đủ biện pháp kiểm soát, dẫn đến sự cố mất an toàn thực phẩm gây thiệt hại cho người tiêu dùng.

Quy định này được kỳ vọng góp phần hạn chế thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng giả, quảng cáo sai sự thật và các sản phẩm không bảo đảm chất lượng đang được kinh doanh ngày càng phổ biến trên môi trường mạng.

Một bất cập kéo dài trong quản lý an toàn thực phẩm là mô hình phân công theo mặt hàng riêng biệt giữa nhiều bộ, ngành. Cách tổ chức này đã bộc lộ tình trạng cắt khúc, giao thoa, chồng chéo, thậm chí có trường hợp không xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm khi chuỗi cung ứng liên quan nhiều lĩnh vực.

Bộ Y tế đang phối hợp các bộ, ngành xây dựng Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương, trình Chính phủ báo cáo Bộ Chính trị.

Sau khi có kết luận của Bộ Chính trị, các quy định cụ thể trong Luật An toàn thực phẩm sửa đổi và nghị định hướng dẫn sẽ được hoàn thiện theo chỉ đạo của Ban Bí thư.

Việc thống nhất đầu mối được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, nâng cao hiệu quả phối hợp, đồng thời giúp xử lý nhanh hơn các sự cố ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.

Tăng hậu kiểm, giảm gánh nặng không cần thiết cho doanh nghiệp

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi được xây dựng theo hướng vừa bảo vệ sức khỏe người dân, vừa bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các cơ sở đầu tư nghiêm túc cho chất lượng.

Chỉ một nhóm nhỏ sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật cao và nguy cơ làm giả lớn, như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, mới phải kiểm soát chặt hồ sơ kỹ thuật theo thông lệ quốc tế. Phần lớn sản phẩm còn lại được áp dụng cơ chế doanh nghiệp tự công bố tiêu chuẩn và chịu sự kiểm tra, giám sát trên thị trường.

Đối với thực phẩm nhập khẩu, dự thảo đề xuất tăng cường lấy mẫu hậu kiểm ngẫu nhiên tại cửa khẩu nhưng hàng hóa vẫn được thông quan mà không phải chờ kết quả kiểm nghiệm.

Nếu kết quả không đạt yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền sẽ truy xuất nguồn gốc, ngăn chặn sự cố và xử lý theo quy định. Các lô hàng có chứng nhận an toàn thực phẩm theo thỏa thuận giữa cơ quan có thẩm quyền sẽ không phải lấy mẫu tại cửa khẩu.

Những cơ sở áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến như Global GAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA, GMP, HACCP, ISO 22000, IFS, BRC và FSSC 22000 được áp dụng phương thức kiểm tra giảm. Đây là hình thức công nhận hệ thống quản lý, tiêu chuẩn và chứng nhận quốc tế của các tổ chức có uy tín.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên khẳng định, những ý kiến cho rằng dự thảo làm gia tăng tiền kiểm, thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ hoặc chưa công nhận hệ thống quản lý quốc tế là chưa phù hợp với định hướng của chính sách.

Việc đề nghị giữ nguyên mô hình quản lý ba bộ hoặc để tổ chức bên thứ ba tham gia cấp phép cũng không phù hợp với quan điểm chỉ đạo của Đảng và xu thế quản lý an toàn thực phẩm hiện nay.

Theo tiến độ xây dựng luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 ngày 6/2/2026 điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026, trong đó dự kiến trình Luật An toàn thực phẩm sửa đổi tại phiên họp Quốc hội tháng 9/2026.

Trước khi luật được ban hành, công tác truyền thông sẽ tập trung làm rõ những ưu điểm của chính sách, tránh để các thông tin xuyên tạc làm sai lệch chủ trương. Sau khi luật được thông qua, các quy định cụ thể sẽ được phổ biến tới người dân, doanh nghiệp, đồng thời xây dựng các chương trình truyền thông định kỳ về an toàn thực phẩm.

Một hệ thống quản lý hiện đại không thể chỉ trông chờ vào những đợt kiểm tra đột xuất hay xử lý từng vụ việc riêng lẻ. Muốn người dân không còn sống trong tâm lý “ăn gì cũng sợ”, chính sách phải đủ mạnh để kiểm soát nguy cơ từ gốc, dữ liệu phải đủ minh bạch để truy xuất trách nhiệm, doanh nghiệp phải được khuyến khích làm đúng và các vi phạm phải bị xử lý nghiêm minh.