Cải cách thủ tục gắn với tăng cường hậu kiểm

Trong quá trình hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá, việc điều chỉnh các quy định liên quan đến hoạt động kinh doanh tiếp tục nhận được sự quan tâm tại diễn đàn Quốc hội. Các ý kiến thảo luận tập trung vào phương thức quản lý phù hợp, vừa bảo đảm tính khả thi của quy định pháp luật, vừa đáp ứng yêu cầu kiểm soát một mặt hàng có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Các đề xuất điều chỉnh quy định về cấp phép kinh doanh, trưng bày thuốc lá đang đặt ra yêu cầu hài hòa giữa cải cách thủ tục hành chính, hiệu quả quản lý thị trường và mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Chủ trương cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính đã được triển khai trong nhiều lĩnh vực, trong đó có kinh doanh thuốc lá. Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP quy định tạm thời không thực hiện một số yêu cầu cấp giấy phép liên quan đến hoạt động mua bán thuốc lá từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027.

Cơ chế có thời hạn này đặt ra yêu cầu xác định phương thức quản lý sau giai đoạn chuyển tiếp, bảo đảm tính nhất quán của chính sách, đồng thời duy trì hiệu quả kiểm soát hoạt động kinh doanh thuốc lá.

Tại phiên thảo luận ngày 21/10 trong Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn Gia Lai) cho rằng, việc tiếp tục áp dụng cơ chế cấp phép như trước có thể tạo thêm rào cản gia nhập thị trường, gia tăng chi phí tuân thủ và gánh nặng giải quyết hồ sơ, trong khi hiệu quả tương xứng đối với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cần được làm rõ.

Trong khi đó, yêu cầu bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá cũng được nhấn mạnh. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý, cải cách thủ tục hành chính phải gắn với tăng cường trách nhiệm quản lý, trên tinh thần “cắt thủ tục nhưng không cắt trách nhiệm”, nới “tiền kiểm” nhưng phải siết “hậu kiểm”, phân cấp nhưng không phân tán trách nhiệm.

Tại phiên thảo luận về dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh việc xây dựng chính sách không thể chỉ xem xét nguồn thu ngân sách mà phải đặt trong tổng thể lợi ích kinh tế - xã hội, đặc biệt là yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn Hưng Yên) cho rằng, cần tiếp tục kiểm soát chặt hoạt động mua bán, chế biến, nhập khẩu nguyên liệu và sản xuất, kinh doanh thuốc lá, song không nhất thiết mọi hoạt động đều phải áp dụng cơ chế giấy phép. Đại biểu đề nghị cân nhắc bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ, kết hợp quản lý bằng các điều kiện kinh doanh, kiểm tra, giám sát và hậu kiểm.

Cùng với đó, cần tăng cường ứng dụng công nghệ, phân định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương và xử lý nghiêm các hành vi bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, bán tại khu vực cấm hoặc kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu.

Liên quan đến kiểm soát nguồn cung, đại biểu Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn Tây Ninh) đề nghị phân biệt mục tiêu giảm sử dụng thuốc lá trong dài hạn với các công cụ quản lý thị trường ở từng giai đoạn. Đại biểu lưu ý nguy cơ một phần nhu cầu chuyển sang thị trường bất hợp pháp nếu nguồn cung hợp pháp bị thu hẹp quá mức trong khi nhu cầu tiêu thụ vẫn tồn tại.

Các ý kiến cho thấy việc lựa chọn cơ chế quản lý cần được xem xét trên nhiều phương diện, bao gồm hiệu quả kiểm soát thị trường, chi phí tuân thủ, khả năng ngăn chặn hoạt động kinh doanh trái phép và tác động đối với sức khỏe cộng đồng. Dù áp dụng phương thức cấp phép hay tăng cường hậu kiểm, yêu cầu xuyên suốt vẫn là bảo đảm hiệu lực thực thi pháp luật và mục tiêu giảm tác hại của thuốc lá.

Làm rõ quy định về trưng bày thuốc lá

Bên cạnh cơ chế cấp phép, đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại cơ sở bán buôn, bán lẻ cũng là nội dung được quan tâm trong quá trình thảo luận dự thảo luật.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành cho phép điểm bán lẻ trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo đề xuất cấm trưng bày tại cả cơ sở bán buôn và bán lẻ nhằm hạn chế sự hiện diện của sản phẩm thuốc lá, đặc biệt tại những khu vực công chúng có thể tiếp cận.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại phiên thảo luận.

Việc hạn chế trưng bày hướng đến mục tiêu giảm khả năng tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm thuốc lá, nhất là đối với trẻ em và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, phạm vi áp dụng và cách thức thực hiện cần được quy định rõ để phân biệt hoạt động trưng bày, quảng bá với các giao dịch thương mại hợp pháp.

Tại phiên thảo luận ngày 21/10 vừa qua, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị làm rõ sự khác biệt giữa trưng bày, quảng bá với niêm yết giá và sử dụng tên thương mại hợp pháp theo quy định của pháp luật về giá và sở hữu trí tuệ.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá phương án sử dụng tủ đựng kín, không để lộ sản phẩm phù hợp với mục tiêu hạn chế kích thích mua thuốc lá, đồng thời yêu cầu có hướng dẫn cụ thể và chế tài đủ mạnh để bảo đảm thực thi.

Đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) kiến nghị quy định rõ việc niêm yết danh mục tên và giá bán thuốc lá bằng chữ theo mẫu thống nhất, không kèm hình ảnh hoặc yếu tố quảng cáo, không bị coi là hành vi trưng bày. Các thao tác lấy sản phẩm từ vị trí cất giữ để giao cho người mua, kiểm kê hoặc sắp xếp hàng hóa cũng cần được xác định cụ thể nhằm tránh phát sinh cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng.

Cùng với việc hoàn thiện nội dung quy định, phương án chuyển tiếp 18-24 tháng, kết hợp thí điểm tại một số địa bàn trước khi triển khai rộng rãi, cũng được các chuyên gia thảo luận. Việc xác định lộ trình cần dựa trên đánh giá tác động thực tế, khả năng tổ chức thực hiện và yêu cầu sớm phát huy hiệu quả của các biện pháp phòng, chống tác hại thuốc lá.