Nhiều doanh nghiệp chọn tham gia cuộc đua tín nhiệm để có mặt trong sân chơi chuyên nghiệp, chất lượng cao. Ảnh: Đức Thanh

Cuộc đua minh bạch của doanh nghiệp

“Chúng ta cần cam kết với nhau, không có chuyện doanh nghiệp tài trợ để có thứ hạng cao”.

Câu nói ngắn gọn của ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) khép lại hơn ba giờ thảo luận căng thẳng về bộ tiêu chí và trọng số dùng để đánh giá, xếp hạng năng lực nhà thầu xây dựng Việt Nam. Một câu nói thẳng, nhưng chạm vào điểm nhạy cảm nhất của thị trường: tính minh bạch và sự tín nhiệm.

Cuộc họp hôm đó quy tụ hầu như đầy đủ các tên tuổi lớn trong lĩnh vực xây dựng, cơ điện, lắp máy. Thời điểm này ai cũng “rất nhiều việc”, nhưng các doanh nghiệp đều cử đại diện. Bởi ý tưởng xếp hạng nhà thầu Việt Nam được VACC khởi xướng từ đầu năm 2025 đã đi vào chặng cuối. Mục tiêu là thực hiện xếp hạng nhà thầu xây dựng Việt Nam đầu tiên ngay trong năm 2026, có thể công bố vào quý III.

Sự khẩn trương này phản ánh kỳ vọng rất lớn của các doanh nghiệp trong ngành. Năm 2026 được giới nhà thầu xác định là “năm rất nhiều việc”. Thậm chí, các doanh nghiệp đang nói đến chu kỳ sôi động kéo dài của ngành xây dựng đến năm 2030, khi hàng loạt dự án quan trọng quốc gia, dự án quy mô lớn đồng loạt khởi công trong năm 2025 sẽ bước vào giai đoạn triển khai cao điểm. Khối lượng công việc lớn, cơ hội nhiều, nhưng đi kèm là một câu hỏi không dễ trả lời: liệu nhà thầu Việt có đủ năng lực nhận việc.

Nghịch lý tồn tại khá lâu của ngành xây dựng là nhà thầu nội có mặt ở hầu hết công trình lớn, là người trực tiếp thi công, nhưng phần lớn đứng ở vai trò thầu phụ hoặc là  một bên liên danh nhà thầu.

“Có nhiều lý do, nhưng có nguyên nhân ở sự thiếu vắng một ‘bảng xếp hạng tín nhiệm’ rõ ràng, minh bạch về năng lực nhà thầu Việt”, ông Hiệp phân tích. Điều này đã cản trở doanh nghiệp Việt tiếp cận các dự án quy mô lớn, công nghệ phức tạp, đòi hỏi sự chuyên nghiệp, minh bạch trong quản trị, tài chính; làm khó cho cả chủ đầu tư dù có trong tay quyền chỉ định thầu... Nếu không thay đổi, các doanh nghiệp lo ngại cơ hội có mặt trong những dự án quan trọng quốc gia tới đây, như dự án đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị... sẽ lại phụ thuộc vào nhà thầu chính, nhiều khả năng là doanh nghiệp nước ngoài.

Chính vì vậy, VACC chọn con đường khó, xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá và xếp hạng năng lực nhà thầu, dựa trên các trụ cột cốt lõi như năng lực tài chính, kinh nghiệm thi công, chất lượng nhân sự, quản trị rủi ro, tuân thủ tiến độ và chất lượng. Đồng nghĩa với đó là yêu cầu công khai và minh bạch với các nhà thầu, từ thành tích đến những tồn tại như chậm tiến độ, đội vốn hay chất lượng chưa đạt…

“Chọn xếp hạng, nghĩa là chọn đo tín nhiệm”, ông Hiệp nói. Và phép đo ấy sẽ đến từ đánh giá của cả chủ đầu tư, đối tác và cả đối thủ cạnh tranh. Điều này buộc doanh nghiệp muốn tham gia sân chơi chuyên nghiệp, dài hạn sẽ phải đầu tư dài hạn vào công nghệ, thiết bị, con người; khuyến khích cạnh tranh lành mạnh, bất kể đó là doanh nghiệp quy mô lớn hay doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Không gian cho những sáng kiến từ địa phương

Là một trong những chuyên gia được mời góp ý cho VACC, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhìn thấy rất rõ sức ép từ thị trường đang trực tiếp chi phối hành vi của doanh nghiệp.

Các khảo sát gần đây của VCCI cho thấy, doanh nghiệp làm ăn với các tập đoàn, đối tác toàn cầu thường có mức độ tuân thủ rất cao – từ đầu tư cho khoa học - công nghệ, tiêu chuẩn lao động, quan hệ lao động đến quản trị nội bộ. Sự tuân thủ ấy, theo ông Tuấn, nhiều khi không chỉ xuất phát từ quy định pháp luật trong nước, mà từ đòi hỏi của khách hàng - điều kiện tiên quyết để có đơn hàng và hợp đồng. Việc chấp nhận cuộc đua minh bạch của các doanh nghiệp xây dựng cũng đang theo hướng này, khi đối thủ cạnh tranh là các doanh nghiệp nước ngoài dày dặn cả về năng lực tài chính, kinh nghiệm và đặc biệt là năng lực công nghệ.

Tuy nhiên, điều ông Tuấn đặt nhiều kỳ vọng vào sự chuyển dịch thực chất về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp lớn hơn nhiều.

“Doanh nghiệp không chấp nhận duy trì những bất cập lâu nay, như cạnh tranh thiếu lành mạnh, hiện tượng “thầu sân sau”…, nghĩa là xác định người thắng sẽ là doanh nghiệp làm ăn bài bản, tuân thủ chuẩn mực quản trị hiện đại. Đây chính là động lực rất quan trọng để các giải pháp cải cách môi trường kinh doanh đi nhanh hơn, dứt khoát hơn”, ông Tuấn khẳng định.

Đáng nói là động lực thúc đẩy cải cách sẽ không chỉ đến từ phía nhu cầu của cộng đồng doanh nghiệp.

Bản Dự thảo Nghị quyết 02 về các nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2026 có điểm khác biệt. Lần đầu tiên, Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) lần đầu tiên được đưa thành mục tiêu, với định lượng rất cụ thể là tăng 1 điểm trung vị. Để hoàn thành được chỉ tiêu này, năng lực cạnh tranh của 34 tỉnh, thành phố cùng phải tịnh tiến lên phía trên.

Cũng phải nhắc lại, 20 năm qua, kể từ năm 2006, PCI đã trở thành một cuộc đối thoại thường niên giữa doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Vì vậy, bảng xếp hạng PCI vẫn được gọi là bảng điểm doanh nghiệp chấm chính quyền địa phương về năng lực lắng nghe và hành động; thước đo mức độ phản hồi của hệ thống chính quyền trước những yêu cầu của thị trường, của doanh nghiệp, người dân. Các địa phương trong nhóm đầu bảng xếp hạng PCI đều để lại dấu ấn cải cách cụ thể, từ mô hình “cà phê doanh nhân” của Đồng Tháp – khởi đầu cho nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa chính quyền và doanh nghiệp; đến các trung tâm phục vụ hành chính công, trung tâm xúc tiến và hỗ trợ đầu tư ở Quảng Ninh, Tuyên Quang; hay mô hình “Bác sĩ doanh nghiệp” tại Bắc Ninh.

Nhưng báo cáo PCI gần đây cho thấy thực tế đáng lưu ý, đó là cải cách có dấu hiệu chạm trần. Phần lớn địa phương đã hoàn thành các cải cách “dễ”, như rút ngắn thời gian xử lý, công khai quy trình, đơn giản hóa thủ tục. Nhưng với những cải cách “khó” hơn - tiếp cận đất đai, giải quyết tranh chấp, giảm chi phí không chính thức... thì tốc độ cải thiện vẫn chậm, thậm chí có lĩnh vực đảo chiều.

TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, gọi hiện tượng này là “đụng trần thể chế”, khi dư địa cải cách ở cấp địa phương bị giới hạn bởi khung khổ pháp lý và cơ chế trách nhiệm.

Trong bối cảnh đó, việc sáp nhập đơn vị hành chính, triển khai chính quyền địa phương hai cấp được kỳ vọng sẽ tái thiết động lực cải cách, mở ra một không gian phát triển mới cho các sáng kiến cải cách môi trường kinh doanh từ địa phương.

“Không gian mới của 34 tỉnh, thành phố không tự nhiên chuyển hóa thành cơ hội, rất cần sự vào cuộc của chính quyền các địa phương. Chính quyền địa phương đã được phân giao trách nhiệm, đang thấy rất rõ những khó khăn, vất vả trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và thấy rõ những đóng góp của doanh nghiệp vào việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng. Đây là thời điểm bừng nở các sáng kiến từ thực tiễn”, TS. Nguyễn Đình Cung tin tưởng.

Mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030

Hơn 300.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới và quay trở lại hoạt động trong năm 2025 xác lập kỷ lục mới trong hoạt động đăng ký doanh nghiệp. Lần đầu tiên, Việt Nam ghi nhận 1,1 triệu doanh nghiệp hoạt động chính thức.

Kỷ lục này, theo ông Đậu Anh Tuấn có sự hậu thuẫn rất đáng kể của môi trường kinh doanh. Tuy nhiên, nếu đặt trong mục tiêu tăng trưởng 2 con số của nền kinh tế, tốc độ tăng trưởng của khu vực doanh nghiệp, nhất là khu vực doanh nghiệp tư nhân là chưa đủ. Đó là chưa kể mục tiêu có được 1,5 triệu doanh nghiệp và đóng góp 55% GDP vào năm 2025 như Nghị quyết 10-NQ/TW năm 2017 (về phát triển kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa) đề ra vẫn còn xa vời. Như vậy, mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 theo Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân vì thế càng thách thức khi bối cảnh thị trường trong nước, quốc tế đã khác xa một thập kỷ trước, phức tạp, khó đoán định hơn rất nhiều.

Khi phân tích số lượng doanh nghiệp, giới chuyên gia cho rằng, đó không chỉ là con số có ý nghĩa thống kê thuần túy, mà là thước đo mức độ sẵn sàng của xã hội trong việc bỏ vốn, chấp nhận rủi ro và kinh doanh một cách chính thức. Ngay cả số hộ kinh doanh chuyển lên thành doanh nghiệp cũng vậy, chứa đựng thực tiễn rất đa dạng của đời sống kinh tế.

Chính bởi vậy, cải cách môi trường kinh doanh sẽ không thể chỉ tập trung vào giai đoạn thành lập doanh nghiệp hay cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh một cách đơn lẻ.

“Tôi tin chắc, môi trường kinh doanh tự do nhiều hơn, an toàn nhiều hơn, giảm gánh nặng chi phí cho người dân, doanh nghiệp sẽ là nơi khuyến khích ý tưởng kinh doanh của doanh nghiệp lớn, nhỏ và rất nhỏ; thúc đẩy sáng kiến cải cách lấy doanh nghiệp làm trung tâm của các địa phương”, ông Cung nói.

Khi đó, tốc độ tăng trưởng cao của nền kinh tế sẽ là kết quả tự nhiên của năng suất và năng lực cạnh tranh. Đó cũng chính là đích đến của nỗ lực cải cách môi trường kinh doanh Việt Nam.