Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đang lấy ý kiến dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Tại dự thảo, NHNN đề nghị sửa đổi, bổ sung khoản 3 Điều 45 Luật NHNN như sau: “Kết quả tài chính của Ngân hàng Nhà nước sau khi trích lập các quỹ tại khoản 1 Điều này và bù đắp chênh lệch chi lớn hơn thu các năm trước (nếu có) được nộp vào ngân sách nhà nước".

Về nội dung này, Bộ Tài chính đề nghị giữ nguyên như quy định hiện hành, vì kế hoạch tài chính quốc gia 5 năm giai đoạn 2026-2030 tại Nghị quyết số 26/2026/QH16 được xây dựng trên cơ sở tổng hợp các nguồn thu ngân sách nhà nước, trong đó có nguồn chênh lệch thu, chi của NHNN. 

Giải trình về nội dung này, NHNN cho rằng, kết quả tài chính hằng năm của NHNN phụ thuộc vào thị trường tài chính tiền tệ trong nước, quốc tế và việc sử dụng các công cụ chính sách tiền tệ của NHNN để đạt được mục tiêu điều hành tại từng thời điểm. Kết quả tài chính của NHNN có thể dương hoặc âm. Về nguyên tắc tài chính, kết quả tài chính dương hay âm đều phải có giải pháp xử lý.

Hiện nay Luật NHNN và Luật NSNN đều thống nhất quy định trường hợp NHNN có chênh lệch thu lớn hơn chi thì nộp NSNN (là nguồn thu của NSNN). Tuy vậy, cả hai luật đều chưa có quy định về trường hợp chênh lệch chi lớn hơn thu (chênh lệch thu chi âm) thì được NSNN cấp bù hoặc được sử dụng kết quả tài chính năm sau để bù đắp.

Theo NHNN, quy định này là không tương đồng với cơ chế tài chính của các cơ quan, tổ chức khác.

Hiện nay, nguồn xử lý chênh lệch thu chi âm khi có phát sinh chỉ có Quỹ Dự phòng tài chính của NHNN. Do quy mô Quỹ Dự phòng tài chính của NHNN chỉ tối đa 2.500 tỷ đồng và tỷ lệ trích bổ sung hằng năm rất nhỏ (10% chênh lệch thu chi), trong khi do điều hành chính sách tiền tệ và nghiệp vụ ngân hàng, NHNN có thể phát sinh chênh lệch thu chi âm với giá trị rất lớn, dẫn đến không đủ nguồn để bù đắp.

NHNN nêu ví dụ: thực tế năm 2014, cơ quan này đã phát sinh hoản chênh lệch thu chi âm với giá trị gấp khoảng 10 lần số chi Quỹ Dự phòng tài chính tại thời điểm đó. Sau đó, NHNN đã phải sử dụng số dư Quỹ Dự phòng tài chính tích lũy trong 5 năm (2013, 2015, 2016, 2017, 2018) mới bù đắp được khoản chênh lệch âm này.

Ngoài ra, NHNN cũng cho rằng, nghiên cứu thông lệ quốc tế cho thấy, đa số Ngân hàng Trung ương (NHTW) các nước đều có cơ chế phân phối kết quả tài chính theo thứ tự ưu tiên là trích quỹ dự trữ, bù đắp chênh lệch thu chi âm năm trước, còn lại nộp NSNN. Trường hợp NHTW không đủ nguồn bù đắp chênh lệch thu chi âm thì được Chính phủ cấp bù.

Đơn cử, NHTW Thái Lan cho phép sử dụng chênh lệch thu chi hoặc quỹ dự phòng để bù đắp lỗ năm trước (nếu có).

Ngân hàng trung ương Châu Âu cũng đã thực hiện khảo sát và thống kê cách thức các NHTW ứng xử khi phát sinh lỗ trong quá trình hoạt động vào năm 2016, kết quả cho thấy, 22/57 NHTW được Chính phủ bù đắp lỗ. Theo đó, khi lỗ phát sinh, Chính phủ sẽ bù lỗ sau khi dự phòng được sử dụng hết, thông qua cấp phát ngân sách hoặc phát hành trái phiếu chính phủ cung cấp cho NHTW khoản tài chính đủ để khôi phục mức vốn của ngân hàng.

Tại Trung Quốc, theo quy định tại Chế độ tài chính Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc - PBOC, phần thua lỗ của PBOC sẽ dùng tổng dự trữ để bù đắp, nếu tổng dự trữ không đủ bù đắp, phần còn thiếu sẽ do Chính phủ bù đắp.

Tại Hàn Quốc, tổn thất phát sinh trong quá trình kinh doanh của Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc (BoK) trong bất kỳ năm tài chính nào phải được bù đắp từ các nguồn dự trữ của BoK. Nếu dự trữ không đủ thì phần thiếu hụt được Chính phủ bù đắp theo quy định của Luật Quản lý tài chính quốc gia năm 2011.

Từ thực tiễn này, NHNN cho rằng, quy định về xử lý kết quả tài chính hằng năm của NHNN hiện nay còn bất cập, chưa hợp lý về nguyên tắc tài chính, chưa phù hợp với thông lệ quốc tế và tạo ra vướng mắc trong thực tiễn và đề xuất phải sửa đổi như đề xuất.

Về lo ngại của Bộ Tài chính sẽ tác động đến Kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia 2026-2030, NHNN cho rằng, nội dung quy định tại Luật là các cơ chế áp dụng trong dài hạn và phải bao quát được tất cả các vấn đề phát sinh trong thực tế. Do đó, NHNN đề nghị sửa đổi Khoản 3 Điều 45 Luật NHNN nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý về tài chính cho NHNN.

Trong thực tế lịch sử hoạt động của NHNN, việc phát sinh chênh lệch thu chi âm là rất hữu hạn (chỉ phát sinh năm 2014). Với xu thế thị trường tài chính tiền tệ trong các năm gần đây thì khó có thể phát sinh chênh lệch thu chi âm trong giai đoạn 2026-2030, nên không ảnh hưởng đến Kế hoạch tài chính 05 năm quốc gia 2026-2030.