Chuyển từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa nguy cơ

Những nguy cơ mất an toàn thực phẩm có thể xuất hiện ngay trong quá trình trồng trọt, chăn nuôi, thu hoạch, tiếp tục phát sinh ở các công đoạn chế biến, bảo quản, vận chuyển và phân phối trước lúc sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Điều này đặt ra yêu cầu quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tập trung kiểm tra sản phẩm cuối cùng hoặc xử lý sau khi xảy ra sự cố.

Theo Bộ Y tế, dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), dự kiến được Chính phủ trình Quốc hội khóa XVI xem xét, cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp thứ 2, diễn ra từ ngày 17/10 đến 20/11/2026, sẽ đặt nền tảng cho việc đổi mới phương thức quản lý an toàn thực phẩm theo hướng dựa trên nguy cơ.

Một trong những nền tảng quan trọng để triển khai quản lý dựa trên nguy cơ là cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia có khả năng kết nối, chia sẻ thông tin trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là kiểm soát những yếu tố có khả năng gây mất an toàn thực phẩm ngay tại từng công đoạn, bao gồm dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, các tác nhân ô nhiễm hóa học, sinh học và những mối nguy phát sinh trong quá trình sản xuất, chế biến, kinh doanh.

Thay vì quản lý từng khâu tương đối độc lập, cơ quan chức năng sẽ dựa trên bằng chứng khoa học và dữ liệu thực tế để xác định những công đoạn có nguy cơ cao, qua đó lựa chọn biện pháp giám sát phù hợp. Cách thức quản lý này hướng đến phát hiện sớm nguy cơ trước khi thực phẩm không an toàn được đưa ra thị trường, đồng thời sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực kiểm tra, giám sát.

Theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex), phân tích nguy cơ an toàn thực phẩm gồm ba cấu phần là đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Trong đó, đánh giá nguy cơ có nhiệm vụ nhận diện mối nguy, phân tích mức độ ảnh hưởng và xác định khả năng gây tác hại dựa trên bằng chứng khoa học.

Kết quả đánh giá là cơ sở để cơ quan quản lý quyết định các biện pháp phù hợp, bao gồm xây dựng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc và tổ chức hậu kiểm đối với sản phẩm cũng như cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Đáng chú ý, hoạt động đánh giá nguy cơ được xác định độc lập về chuyên môn với quản lý và truyền thông nguy cơ, nhằm bảo đảm những quyết định quản lý có cơ sở khoa học, hạn chế tình trạng phụ thuộc vào đánh giá chủ quan hoặc chỉ phản ứng sau khi phát sinh vi phạm.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) cũng đề xuất giao Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành quy định về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế, đồng thời chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan tổ chức thực hiện.

Việc chuyển đổi phương thức quản lý được kỳ vọng tạo ra thay đổi trong hoạt động giám sát an toàn thực phẩm. Những sản phẩm, cơ sở hoặc công đoạn có nguy cơ cao sẽ được ưu tiên kiểm tra, trong khi các đối tượng có mức độ rủi ro thấp hơn có thể được áp dụng biện pháp quản lý tương ứng, giúp cơ quan chức năng tập trung nguồn lực vào những vấn đề cần kiểm soát chặt chẽ.

Tuy nhiên, để thực hiện được phương thức này, yêu cầu đặt ra là phải có hệ thống dữ liệu đầy đủ, năng lực đánh giá khoa học và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan quản lý.

Xây dựng cơ sở dữ liệu, nâng năng lực kiểm soát an toàn thực phẩm

Một trong những nền tảng quan trọng để triển khai quản lý dựa trên nguy cơ là cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia có khả năng kết nối, chia sẻ thông tin trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Theo định hướng của Bộ Y tế, hệ thống này cần tích hợp dữ liệu về vòng đời sản phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, các tổ chức thử nghiệm, kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát cùng thông tin về những vụ ngộ độc thực phẩm.

Dữ liệu được quản lý tập trung, thống nhất và kết nối với hệ thống thông tin của các địa phương, tạo điều kiện để cơ quan chức năng theo dõi, nhận diện những bất thường, đánh giá xu hướng nguy cơ và đưa ra cảnh báo phù hợp.

Chẳng hạn, nếu kết quả kiểm nghiệm cho thấy một nhóm sản phẩm thường xuyên xuất hiện dư lượng hóa chất vượt giới hạn cho phép, cơ quan quản lý có thể tập trung giám sát nguồn nguyên liệu, cơ sở cung ứng và những công đoạn liên quan, thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm đã lưu thông trên thị trường. Tương tự, thông tin về các vụ ngộ độc thực phẩm có thể được phân tích để xác định nhóm thực phẩm, địa bàn hoặc điều kiện sản xuất tiềm ẩn nguy cơ cao.

Cách tiếp cận dựa trên dữ liệu cũng tạo cơ sở để triển khai truy xuất nguồn gốc, thu hồi sản phẩm có nguy cơ mất an toàn và điều chỉnh những biện pháp quản lý chưa phù hợp, qua đó nâng cao khả năng phòng ngừa các sự cố ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Để chuẩn bị năng lực chuyên môn, Bộ Y tế đã thành lập Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia. Trung tâm được định hướng triển khai các hoạt động đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế, từng bước xây dựng năng lực phân tích và cung cấp cơ sở khoa học phục vụ quản lý nhà nước.

Song song với việc hoàn thiện tổ chức, Bộ Y tế đã đẩy mạnh trao đổi, học tập kinh nghiệm quản lý an toàn thực phẩm dựa trên nguy cơ tại các quốc gia như Canada, Ireland, Australia và New Zealand, đồng thời tham khảo mô hình của những nước có tập quán sản xuất, tiêu dùng thực phẩm tương đồng với Việt Nam.

Ngày 14/10/2026, Cục An toàn thực phẩm đã ký kết biên bản ghi nhớ với Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia về triển khai phân tích nguy cơ an toàn thực phẩm. Cùng dịp, Viện cũng ký kết hợp tác với Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm quốc gia Trung Quốc và trao biên bản ghi nhớ hợp tác với Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia Seoul, Hàn Quốc.

Các hoạt động hợp tác này nhằm từng bước tăng cường năng lực đánh giá nguy cơ, tiếp cận phương pháp chuyên môn và kinh nghiệm quốc tế, phục vụ quá trình xây dựng hệ thống quản lý phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế đang xây dựng thông tư quy định chế độ báo cáo và mẫu biểu báo cáo an toàn thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của ngành y tế, hướng tới chuẩn hóa thông tin đầu vào, tạo cơ sở cho việc tổng hợp, phân tích và chia sẻ dữ liệu.

Dù vậy, hiệu quả của phương thức quản lý mới sẽ phụ thuộc đáng kể vào chất lượng dữ liệu và khả năng tổ chức thực hiện. Hệ thống thông tin chỉ thực sự phát huy giá trị nếu dữ liệu được cập nhật thường xuyên, chính xác, có khả năng kết nối giữa các cơ quan và được sử dụng trực tiếp trong hoạt động đánh giá, dự báo nguy cơ.

Đồng thời, việc phân định trách nhiệm giữa các bộ, ngành, địa phương trong thu thập thông tin, kiểm nghiệm, giám sát và xử lý nguy cơ cũng cần được quy định rõ ràng, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót những công đoạn quan trọng của chuỗi cung ứng.

Đổi mới quản lý an toàn thực phẩm vì vậy đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ về hành lang pháp lý, năng lực chuyên môn, hạ tầng công nghệ và phương thức phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Những điều kiện này cần được chuẩn bị tương ứng với lộ trình triển khai để các quy định của luật có thể đi vào thực tế.