Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý dân số. Quy mô dân số đã vượt 100 triệu người nhưng số con trung bình của mỗi phụ nữ lại giảm xuống dưới mức sinh thay thế. Năm 2025, tổng tỷ suất sinh đạt 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức 2,1 cần thiết để duy trì ổn định quy mô dân số trong dài hạn.

Đi cùng xu hướng sinh ít là kết hôn và sinh con ngày càng muộn. Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam là 27,3 tuổi, tăng 2,1 năm so với năm 2019; riêng khu vực thành thị lên tới 28,5 tuổi.

Mức sinh thấp kéo dài không chỉ làm giảm số trẻ được sinh ra mà về dài hạn còn có thể thu hẹp lực lượng lao động, thúc đẩy già hóa dân số và gia tăng áp lực lên hệ thống an sinh xã hội, y tế và chăm sóc người cao tuổi.

Những con số tưởng như thuộc hai câu chuyện khác nhau thực chất có mối liên hệ chặt chẽ. Người trẻ có thể trì hoãn kết hôn để học tập, phát triển sự nghiệp, chuẩn bị tài chính và nhà ở, nhưng khả năng sinh sản không thể trì hoãn tương ứng.

Ths.Nguyễn Quốc Anh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ sinh sản và Nam học Việt Mỹ, Bệnh viện Đa khoa Việt Mỹ cho biết, tuổi đời không hoàn toàn đi cùng tuổi sinh sản. Một người 35-40 tuổi có thể vẫn khỏe mạnh và cảm thấy còn trẻ nhưng khả năng sinh sản, đặc biệt ở phụ nữ, đã có những thay đổi đáng kể.

Ở phụ nữ, số lượng và chất lượng noãn giảm dần theo tuổi, kéo theo khả năng mang thai tự nhiên giảm, trong lúc nguy cơ sảy thai và bất thường nhiễm sắc thể của phôi tăng. Các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản có thể giải quyết nhiều nguyên nhân hiếm muộn nhưng không thể đảo ngược quá trình lão hóa của noãn.

Nam giới cũng không hoàn toàn đứng ngoài quy luật này. Tuổi tăng có thể đi cùng những thay đổi về một số thông số tinh trùng, tăng tổn thương DNA tinh trùng và kéo dài thời gian để có thai.

Vấn đề càng đáng lưu ý khi nghiên cứu được dẫn từ Bộ Y tế trên hơn 14.000 cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản tại 8 tỉnh, thành phố ghi nhận tỷ lệ vô sinh khoảng 7,7%, tương đương 700.000-1 triệu cặp vợ chồng.

Bác sỹ Nguyễn Quốc Anh cho rằng, với người dự định sinh con sau 35 tuổi, đặc biệt nếu kế hoạch kéo dài tới gần 40 tuổi hoặc hơn, tư vấn sức khỏe sinh sản sớm giúp mỗi người hiểu rõ hơn cơ hội sinh con của mình. Tùy từng trường hợp, phụ nữ có thể được đánh giá tuổi, chu kỳ kinh, tiền sử sản phụ khoa, siêu âm buồng trứng, đếm nang thứ cấp hoặc xét nghiệm AMH để hỗ trợ đánh giá dự trữ buồng trứng.

Vấn đề này đang trở nên cấp thiết hơn đối với chiến lược dân số quốc gia. Mức sinh thấp kéo dài không chỉ làm giảm số trẻ được sinh ra mà về dài hạn còn có thể thu hẹp lực lượng lao động, thúc đẩy già hóa dân số và gia tăng áp lực lên hệ thống an sinh xã hội, y tế và chăm sóc người cao tuổi.

Tháng 4/2026, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch thực hiện Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030, đặt mục tiêu tăng tổng tỷ suất sinh trung bình 2% mỗi năm. Cùng với các chính sách khuyến khích sinh đủ hai con, cơ quan quản lý cũng xác định cần nghiên cứu nguyên nhân người trẻ trì hoãn sinh con, giảm áp lực trong quá trình sinh và nuôi con nhỏ.

Điều đó cho thấy ứng phó mức sinh thấp không thể chỉ dừng ở việc vận động các gia đình sinh đủ hai con. Chính sách dân số cần đồng thời tạo điều kiện để những người mong muốn có con có thể sinh con an toàn, đúng thời điểm và được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản từ sớm.

Luật Dân số số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã đặt dự phòng và điều trị vô sinh trong khuôn khổ chính sách chăm sóc sức khỏe. Đây là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện các chính sách hỗ trợ dự phòng, khám và điều trị hiếm muộn.

Ở góc độ dịch vụ y tế, nhiều cơ sở y tế cũng đang có những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dân số cho người Việt. Theo đó, Trung tâm Hỗ trợ sinh sản và Nam học Việt Mỹ triển khai “Tuần lễ đồng hành chăm sóc sức khỏe sinh sản” từ ngày 23-30/9/2026.

Trong thời gian này, các cặp vợ chồng được miễn phí bộ khám, xét nghiệm liên quan đến chức năng sinh sản trị giá khoảng 3 triệu đồng, gồm khám sức khỏe sinh sản nam, nữ; siêu âm đánh giá chức năng sinh sản ở nữ và xét nghiệm tinh dịch đồ ở nam. Chương trình cũng có chính sách hỗ trợ một số thủ thuật IVF đối với trường hợp có chỉ định chuyên môn.

“Đừng đợi đến khi muốn có con mới bắt đầu quan tâm đến khả năng sinh sản. Có thể lựa chọn thời điểm làm cha mẹ, nhưng nên lựa chọn khi mình đã hiểu sức khỏe sinh sản của chính mình”, bác sỹ Nguyễn Quốc Anh khuyến cáo.

Trong bối cảnh tuổi kết hôn và sinh con ngày càng muộn, khám sức khỏe tiền hôn nhân không đơn thuần nhằm phát hiện bệnh trước đám cưới mà còn giúp hai người hiểu tình trạng sức khỏe sinh sản để xây dựng kế hoạch làm cha mẹ phù hợp.

Việc thăm khám có thể bao gồm khai thác tiền sử bệnh của bản thân và gia đình, bệnh di truyền, bệnh truyền nhiễm có khả năng ảnh hưởng thai kỳ, tình trạng tiêm chủng, bệnh mạn tính và các thuốc đang sử dụng.

Thống kê của ngành Y tế cho thấy, hiện có 10/34 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp hơn mức sinh cả nước gồm Hà Nội, Khánh Hòa, Đồng Nai, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau, Cần Thơ, Tây Ninh và TP.HCM.

Tại các địa phương này, một trong những nhiệm vụ được đặt ra là cung cấp kiến thức, nâng cao năng lực cho cán bộ y tế - dân số cấp xã về triển khai chính sách khuyến khích sinh đủ hai con và các dịch vụ y tế liên quan.

Cục Dân số (Bộ Y tế) sẽ xây dựng, biên soạn và thử nghiệm tài liệu về chính sách khuyến khích sinh đủ hai con cùng các dịch vụ y tế liên quan.