Nguồn: Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025, VCCI

Theo Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh năm 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), có 2.088 phản ánh từ doanh nghiệp, hiệp hội và chính quyền địa phương được gửi về Bộ Tư pháp trong quá trình tổng rà soát các khó khăn, vướng mắc khi áp dụng pháp luật kinh doanh trong năm 2025.

Trong số này, 787 phản ánh được ghi nhận là vướng mắc cần xử lý, chiếm 38% phản ánh được xác định là thực sự có khó khăn, vướng mắc cần xử lý. Hơn 1.300 phản ánh còn lại được đánh giá là không phải vướng mắc pháp luật.

Báo cáo đã phân loại các vướng mắc thành ba "gam màu" khác nhau.

Gam màu thứ nhất là những quy định pháp luật thiếu rõ ràng, nhiều cách hiểu, thiếu tính khả thi. Số này lên tới 325 vướng mắc, chiếm 42%.

Đây là nhóm vướng mắc phổ biến nhất và cũng “ngấm” sâu nhất vào hoạt động hằng ngày của doanh nghiệp. Khi một quy định có thể được hiểu theo hai, ba cách khác nhau, hệ quả tất yếu là mỗi cơ quan thực thi áp dụng một kiểu, mỗi địa phương giải thích một cách.

Doanh nghiệp rơi vào tình trạng không biết tuân thủ theo hướng nào cho đúng. Trong những trường hợp này, rủi ro pháp lý trở thành chi phí ẩn lớn nhất.

Nhóm vướng mắc này xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực, nhưng tập trung nhiều nhất tại Bộ Y tế (51 vướng mắc), Bộ Xây dựng (46)... Đáng chú ý, ngay cả những lĩnh vực tưởng chừng có hệ thống quy định chặt chẽ như tài chính, xây dựng cũng bộc lộ số lượng lớn quy định chưa đảm bảo yếu tố minh bạch và khả thi.

Gam màu thứ hai là những quy định tạo gánh nặng chi phí tuân thủ, hạn chế đổi mới sáng tạo, với 274 vướng mắc, chiếm 36%.

Nhóm này phản ánh một vấn đề mang tính thời đại: nhiều quy định được thiết kế cho bối cảnh kinh tế truyền thống đang trở thành rào cản đối với các mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới và nhu cầu chuyển đổi số. Từ việc giới hạn thời gian khuyến mại, yêu cầu nộp hồ sơ giấy trong thời đại số, đến việc thiếu khung pháp lý cho cơ sở ươm tạo startup hay gánh nặng chi phí hạ tầng bảo vệ dữ liệu cá nhân, tất cả đều thuộc nhóm này.

Điểm đặc biệt là nhóm vướng mắc này lan rộng gần như toàn bộ các lĩnh vực. Chỉ có hai cơ quan là Bộ Quốc phòng và Văn phòng Chính phủ không có phản ánh nào thuộc nhóm này. Các lĩnh vực có nhiều vướng mắc nhất thuộc nhóm này là Bộ Giáo dục và Đào tạo (49), Bộ Công Thương (37), Bộ Khoa học và Công nghệ (35), Bộ Xây dựng (25) và Bộ Y tế (19).

Sự hiện diện rộng khắp của nhóm vướng mắc này cho thấy nhu cầu hiện đại hóa khung pháp lý không phải là vấn đề của riêng ngành nào, mà là yêu cầu chung của toàn bộ hệ thống.

Nhóm thứ ba là các quy định mâu thuẫn, chồng chéo (173 vướng mắc, chiếm 22%). Tuy chiếm tỷ trọng nhỏ nhất, nhóm này lại thường gây ra những bế tắc nghiêm trọng nhất.

Khi hai văn bản pháp luật cùng điều chỉnh một vấn đề nhưng đưa ra giải pháp trái ngược nhau, doanh nghiệp và cơ quan thực thi địa phương rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”: làm theo văn bản này thì vi phạm văn bản kia. Hệ quả phổ biến nhất là tình trạng “đóng băng” trong thực thi, khi cả doanh nghiệp lẫn cán bộ nhà nước đều chọn cách an toàn nhất là… không làm gì cả, chờ hướng dẫn.

Các mâu thuẫn, chồng chéo thường rơi vào bốn dạng: sự không thống nhất giữa văn bản hướng dẫn với văn bản cấp trên, sự thiếu nhất quán giữa các văn bản cùng cấp, sự xung đột giữa các lĩnh vực do bộ ngành khác nhau quản lý, và thậm chí mâu thuẫn giữa các quy định ngay trong cùng một văn bản.

Khác với hai nhóm trên, nhóm mâu thuẫn chồng chéo phân bổ không đều. Một số lĩnh vực gần như không ghi nhận vướng mắc dạng này, như Bộ Quốc phòng (0), Bộ Ngoại giao (2), Văn phòng Chính phủ (1) và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (3). Trong khi đó, các lĩnh vực có nhiều mâu thuẫn nhất là Bộ Xây dựng (22), Bộ Công Thương (20), Bộ Y tế (18)... Đây đều là những lĩnh vực có hệ thống văn bản dày đặc, nhiều tầng nấc, và thường xuyên giao thoa với pháp luật của các ngành khác, tạo điều kiện cho mâu thuẫn phát sinh.

Tuy nhiên, Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh của VCCI cũng xác định, ba nhóm vướng mắc trên không tồn tại riêng rẽ mà thường đan xen, cộng hưởng với nhau. Một quy định vừa thiếu rõ ràng, vừa mâu thuẫn với văn bản khác, lại vừa tạo gánh nặng chi phí tuân thủ là điều không hiếm gặp. Chính sự chồng lấn này khiến việc tháo gỡ trở nên phức tạp hơn nhiều so với việc đơn giản sửa từng điều khoản riêng lẻ.

Bức tranh tổng thể cho thấy hệ thống pháp luật kinh doanh đang cần một cuộc “đại tu” có tính hệ thống, bắt đầu từ cấp Luật, thay vì chỉ vá víu ở tầng văn bản hướng dẫn, Báo cáo của VCCI khuyến nghị.