Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã dành một phần nội dung trong nhiệm vụ tiếp tục cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp và đổi mới, sắp xếp doanh nghiệp nhà nước để “giao việc” cho SCIC.

Theo định hướng này, nguồn lực hình thành từ quá trình thoái vốn và cơ cấu lại doanh nghiệp sẽ được tập trung cho 3 hướng chiến lược.

Thứ nhất, đầu tư phát triển các doanh nghiệp quy mô lớn, hoạt động hiệu quả cao, có khả năng trở thành trụ cột quốc gia.

Thứ hai, đầu tư vào các ngành, lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số có vai trò then chốt đối với năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.

Thứ ba, triển khai đầu tư ra nước ngoài, thực hiện mua bán - sáp nhập để tiếp cận công nghệ lõi, ngành công nghiệp chiến lược hoặc các cơ hội sinh lời cao.

Nghĩa là, SCIC sẽ được tái cơ cấu toàn diện theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp, trọng tâm không còn là quản lý hành chính phần vốn, mà là tối đa hóa giá trị tài sản quốc gia trong dài hạn. Nhưng để làm được điều này, theo TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia kinh tế, SCIC buộc phải tái định vị một cách căn bản, quyết liệt và không thể nửa vời.

Sau gần 20 năm hoạt động kể từ khi thành lập năm 2006, SCIC đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tổng lợi nhuận trước thuế lũy kế xấp xỉ 109.000 tỷ đồng, số nộp ngân sách vượt 108.000 tỷ đồng, trong khi giá trị danh mục đầu tư hiện tại ước trên 200.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 8 tỷ USD. So với thời điểm ban đầu, doanh thu tăng 52 lần, lợi nhuận sau thuế tăng 72 lần và vốn chủ sở hữu tăng 17 lần.

Đây là những con số cho thấy SCIC là một mô hình khá thành công. Tuy nhiên, đặt trong bối cảnh quy mô nền kinh tế, nhu cầu vốn cho các ngành chiến lược, cũng như kỳ vọng về một “cánh chim đầu đàn” của kinh tế nhà nước, các kết quả này vẫn bị đánh giá là chưa tương xứng với tiềm năng.

Việc phân loại doanh nghiệp, chuyển giao các doanh nghiệp thương mại thuần túy về SCIC quản lý là bước đi đúng hướng.

Chia sẻ gần đây, Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn thẳng thắn chỉ ra rằng, SCIC chưa thể phát huy hết sức mạnh do còn bị ràng buộc bởi hành lang pháp lý và cơ chế hành chính. Vốn nhà nước vẫn trong tình trạng phân tán, manh mún; quyền chủ động đầu tư hạn chế; trong khi trách nhiệm lại rất lớn. Hệ quả là nguồn lực bị dàn trải, hiệu quả sử dụng vốn chưa đạt mức tối ưu.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, SCIC vẫn mang nặng vai trò “giữ hộ vốn” hơn là “kinh doanh vốn”. Danh mục đầu tư bao gồm nhiều doanh nghiệp mà Nhà nước không cần nắm giữ chi phối, thậm chí không cần tham gia dài hạn. Trong khi đó, những lĩnh vực then chốt như công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, năng lượng mới hay đầu tư ra nước ngoài - nơi Nhà nước cần một nhà đầu tư dẫn dắt, lại thiếu nguồn lực đủ lớn và đủ linh hoạt.

Mọi việc đã thay đổi. Nghị quyết 79-NQ/TW đã chỉ rõ hướng xử lý. Đối với những doanh nghiệp mà Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần, vốn góp chi phối, cần có cơ chế và lộ trình phù hợp nhằm: sáp nhập với các doanh nghiệp nhà nước khác để hình thành chuỗi giá trị, mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả hoạt động; chuyển giao cho doanh nghiệp có chức năng đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước ở Trung ương hoặc địa phương để rà soát, đánh giá toàn diện thực trạng và phân loại, từ đó đưa ra giải pháp cơ cấu lại vốn phù hợp.

Quá trình này phải nhằm mục tiêu tập trung nguồn lực, chấm dứt tình trạng vốn nhà nước bị “giam” trong các khoản đầu tư không còn mang ý nghĩa chiến lược. Chuyển giao vốn về đầu mối tập trung, thoái vốn vì thế là hành động cần thiết để tái cơ cấu danh mục, giải phóng nguồn lực cho các ưu tiên mới.

Giải pháp này được kỳ vọng giúp SCIC có đủ quy mô để đầu tư vào những gì đất nước thực sự cần. Nhưng SCIC vẫn cần nhiều hơn, nhất là quyền tự chủ cao hơn trong quyết định đầu tư và thoái vốn, đồng thời có cơ chế giám sát độc lập, minh bạch, bảo đảm các quyết định được thực hiện theo giá thị trường và tuân thủ pháp luật.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã thành công với mô hình Quỹ đầu tư quốc gia, trong đó Temasek của Singapore là hình mẫu gần gũi nhất với Việt Nam.

Temasek hoạt động như một nhà đầu tư tài chính độc lập, minh bạch, đạt mức sinh lời bình quân 14-15%/năm trong dài hạn. Chính phủ giám sát thông qua khung pháp lý và mục tiêu chiến lược, nhưng không can thiệp hành chính vào các quyết định đầu tư cụ thể.

Điều quan trọng là Temasek không có tư duy ôm đồm, cả công việc và tài sản. Những tài sản không còn phù hợp sẽ được bán, kể cả khi đó là những doanh nghiệp lớn hay biểu tượng một thời. Kỷ luật danh mục và tư duy tối ưu hóa vốn là yếu tố cốt lõi tạo nên thành công.

Với SCIC, giới chuyên gia cho rằng, việc phân loại doanh nghiệp nhà nước thành các nhóm và chuyển giao toàn bộ các doanh nghiệp thương mại thuần túy về SCIC quản lý là bước đi đúng hướng. Nhưng điều kiện tiên quyết là phải thực hiện một cách nhất quán, tránh tình trạng “nửa giao, nửa giữ”, làm méo mó mục tiêu tập trung vốn.

Song song đó, SCIC cần được giữ lại lợi nhuận sau thuế để bổ sung vốn điều lệ và quỹ đầu tư phát triển. Nếu vẫn duy trì cơ chế nộp gần như toàn bộ lợi nhuận về ngân sách, SCIC khó có thể tích lũy đủ nguồn lực để đóng vai trò nhà đầu tư chiến lược đúng nghĩa.

Lộ trình chuyển đổi SCIC, theo đề xuất của Tổng công ty, được xác định gồm hai giai đoạn. Giai đoạn 2026-2027 là thời kỳ chuẩn bị và thí điểm, trong đó SCIC tiếp tục thực hiện tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước theo kế hoạch nhưng trọng tâm chuyển dần sang kinh doanh vốn, áp dụng các chuẩn mực đánh giá hiệu quả dựa trên danh mục đầu tư.

Từ giai đoạn 2027-2030, SCIC dự kiến vận hành theo mô hình Quỹ đầu tư quốc gia với khung pháp lý riêng, mở rộng hoạt động đầu tư quốc tế và hình thành hệ sinh thái các quỹ thành viên, quỹ đầu tư mạo hiểm chuyên biệt.

Tại hội thảo quốc tế mới đây, các chuyên gia đánh giá, thách thức lớn nhất cho lộ trình này không chỉ nằm ở thể chế, mà ở tư duy quản lý vốn nhà nước. Việc chấp nhận rủi ro có tính toán, chấp nhận thoái vốn và tái đầu tư, chấp nhận đánh giá hiệu quả theo chuẩn thị trường là điều không dễ trong một hệ thống quen với tư duy “an toàn vốn”.

Chỉ khi dám quyết liệt chuyển giao vốn về đầu mối chuyên nghiệp, thoái vốn ở những nơi không cần nắm giữ, tập trung nguồn lực vào các ưu tiên chiến lược và vận hành theo kỷ luật thị trường, SCIC mới có thể tiến gần hơn tới mô hình một Temasek Việt Nam.