Những gói thuốc được giới thiệu là “gia truyền nhiều đời”, những túi rễ cây mang tên “dược liệu quý” hay sản phẩm được quảng cáo có khả năng điều trị nhiều loại bệnh đang xuất hiện ngày càng phổ biến, đặc biệt trên mạng xã hội.

Đằng sau những lời giới thiệu hấp dẫn ấy, người tiêu dùng rất khó xác định nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện sản xuất, chất lượng cũng như tính pháp lý của sản phẩm.

Cơ quan chức năng khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng với các sản phẩm được quảng cáo trên mạng xã hội.

Thực tế kiểm tra của các cơ quan chức năng thời gian qua cho thấy, tình trạng kinh doanh dược liệu, thuốc cổ truyền không rõ nguồn gốc, hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn tồn tại. Một số tổ chức, cá nhân còn vi phạm quy định về hành nghề khám, chữa bệnh và quảng cáo, tiềm ẩn nguy cơ trực tiếp đối với sức khỏe người sử dụng.

Đáng chú ý, ngày 10/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố 21 bị can về tội lừa dối khách hàng liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và quảng cáo các sản phẩm đông y “xương khớp Bà Sáu” trên mạng xã hội.

Các đối tượng bị cáo buộc sử dụng hình ảnh người nổi tiếng để chỉnh sửa, cắt ghép, đưa ra những nội dung phóng đại, sai lệch về công dụng và chất lượng nhằm tạo lòng tin với người mua.

Chỉ trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 7/2026, các bị can đã bán thành công hơn 5.000 đơn hàng với tổng giá trị hơn 2 tỷ đồng. Cơ quan điều tra thu giữ hàng nghìn nhãn dán, vỏ bao bì, hàng trăm hộp sản phẩm cùng nguyên liệu sản xuất và tạm giữ hơn 1,7 tỷ đồng trong các tài khoản liên quan.

Không chỉ dừng ở việc thổi phồng công dụng, một nguy cơ đáng lo ngại khác là tình trạng pha thuốc hóa dược vào các sản phẩm được giới thiệu là thuốc đông y, thuốc cổ truyền để tạo tác dụng nhanh.

Ngày 3/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.Hà Nội đã khởi tố hai bị can về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh. Kết quả điều tra ban đầu cho thấy, do thuốc đông y bán chậm vì “hiệu quả không nhanh”, các đối tượng đã pha thuốc hóa dược, tân dược có thành phần giảm đau vào thuốc đông y, thuốc cổ truyền nhằm tạo tác dụng nhanh, thu hút người mua.

Các loại thuốc chứa Paracetamol, Prednisolone, Chlorpheniramin… được nghiền thành bột, trộn với nguyên liệu thảo dược rồi đóng túi, dán nhãn “thuốc đông y gia truyền”. Cơ quan chức năng đã thu giữ hàng nghìn gói thuốc được giới thiệu là thuốc đông y gia truyền “bách bệnh”, cùng nhiều loại thuốc hóa dược, nguyên liệu, tem nhãn và phương tiện phục vụ sản xuất.

Những vụ việc này cho thấy rủi ro đối với người tiêu dùng không chỉ nằm ở việc mua phải sản phẩm không rõ nguồn gốc. Việc sử dụng những sản phẩm có thành phần không được công bố hoặc bị pha trộn thuốc hóa dược có thể khiến người dùng không kiểm soát được hoạt chất và liều lượng đưa vào cơ thể. Đáng lo hơn, niềm tin vào những lời quảng cáo “đặc trị”, “chữa khỏi” có thể khiến người bệnh trì hoãn thăm khám và điều trị tại cơ sở y tế.

Trong khi đó, đặc thù của dược liệu và thuốc cổ truyền khiến việc nhận biết bằng mắt thường rất khó. Một bó cây khô, túi rễ cây hay viên thuốc được giới thiệu bằng câu chuyện về “bài thuốc gia truyền”, “thuốc của người bản địa”, “cây thuốc quý trên núi” có thể tạo niềm tin, nhưng người mua gần như không có khả năng tự kiểm chứng nguyên liệu được lấy từ đâu, được sơ chế, bảo quản như thế nào hay có đúng chủng loại dược liệu hay không.

Trước thực trạng này, Bộ Y tế đã yêu cầu các địa phương tăng cường quản lý lĩnh vực y, dược học cổ truyền. Sở Y tế các tỉnh, thành phố được yêu cầu phối hợp với các sở, ngành kiểm tra việc chấp hành pháp luật trong kinh doanh dược liệu, thuốc cổ truyền cũng như hoạt động khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền.

Trọng tâm kiểm tra là phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời kiểm soát nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng dược liệu, thuốc cổ truyền.

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, muốn xử lý vấn đề một cách căn cơ cần kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng. Nếu chỉ kiểm tra ở nơi bán mà không truy ngược được sản phẩm đến cơ sở sản xuất, chế biến và phân phối, sản phẩm vi phạm bị thu giữ hôm nay hoàn toàn có thể quay trở lại thị trường dưới một bao bì khác.

Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa ngành y tế, lực lượng quản lý thị trường, công an và chính quyền địa phương để rà soát các tổ chức, cá nhân tham gia sản xuất, kinh doanh. Mỗi sản phẩm cần được xác định rõ thuộc nhóm dược liệu, thuốc hay sản phẩm chăm sóc sức khỏe; nguồn hàng từ đâu, chủ thể nào chịu trách nhiệm về chất lượng và nội dung giới thiệu công dụng có đúng quy định hay không.

Kiểm soát thị trường cũng cần đi cùng với minh bạch hóa thông tin. Các địa phương được yêu cầu tăng cường phổ biến quy định về hành nghề khám, chữa bệnh, quảng cáo, sản xuất và kinh doanh thuốc, sản phẩm chăm sóc sức khỏe bằng y học cổ truyền; hướng dẫn người dân lựa chọn thuốc có nguồn gốc rõ ràng, được phép lưu hành và sử dụng dịch vụ tại những cơ sở khám, chữa bệnh được cấp phép.

Về phía người tiêu dùng, cơ quan chức năng khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng với các sản phẩm được quảng cáo trên mạng xã hội, nhất là những nội dung cam kết “chữa khỏi”, “đặc trị”, “bách bệnh” hoặc sử dụng hình ảnh người nổi tiếng để tạo lòng tin. Trước khi sử dụng, cần kiểm tra nguồn gốc, thông tin pháp lý, thành phần và công dụng của sản phẩm.

Trong bối cảnh y học cổ truyền đang được định hướng phát triển thành một bộ phận quan trọng của hệ thống chăm sóc sức khỏe, làm sạch thị trường dược liệu và thuốc cổ truyền càng có ý nghĩa. Đây không chỉ là câu chuyện xử lý hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc mà còn liên quan trực tiếp đến việc bảo vệ giá trị, uy tín của y học cổ truyền và những cơ sở, doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Kiểm soát từ vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến, lưu thông đến quảng cáo và sử dụng; tăng khả năng truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa chất lượng và xử lý nghiêm hành vi làm giả, gian lận là những mắt xích cần được thực hiện đồng bộ. Khi thị trường được minh bạch hóa, người dân mới có cơ sở lựa chọn sản phẩm an toàn, còn những giá trị thực sự của dược liệu và y học cổ truyền mới có nền tảng để phát triển bền vững.

Theo các chuyên gia, cần phân biệt rõ thuốc Đông y, thuốc y học cổ truyền được phép lưu hành với những sản phẩm giả, kém chất lượng hoặc không rõ nguồn gốc. Y học cổ truyền có vai trò trong chăm sóc, điều trị bệnh khi thuốc được sử dụng đúng chỉ định, bảo đảm chất lượng và người bệnh được thăm khám tại các cơ sở được cấp phép.

Điều đáng lo ngại là những sản phẩm trôi nổi, không rõ thành phần, bị quảng cáo thổi phồng công dụng, thậm chí cố tình pha trộn tân dược nhưng không công bố cho người sử dụng.

PGS-TS.Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam cho rằng, trước khi mua và sử dụng thuốc, người dân cần chủ động kiểm tra những thông tin cơ bản để nhận diện tính pháp lý và chất lượng của sản phẩm.

“Tất cả các loại thuốc muốn lưu thông trên thị trường phải có số đăng ký, số cấp phép. Cầm thuốc lên, người mua phải kiểm tra ngay có số đăng ký hay không; đồng thời xem ngày sản xuất, hạn sử dụng để bảo đảm chất lượng của thuốc”, PGS-TS.Đậu Xuân Cảnh khuyến cáo.

Đây là những thông tin quan trọng giúp người tiêu dùng bước đầu xác định sản phẩm có được phép lưu hành hay không. Tuy nhiên, trong bối cảnh thuốc giả, thuốc kém chất lượng ngày càng được sản xuất, quảng cáo và phân phối bằng nhiều hình thức tinh vi, trách nhiệm bảo vệ người bệnh không thể chỉ đặt lên vai người tiêu dùng.

Theo PGS-TS.Đậu Xuân Cảnh, cùng với việc tuyên truyền để người dân hiểu ý nghĩa của số đăng ký và những thông tin bắt buộc trên sản phẩm, cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đồng thời phát huy trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức chuyên môn trong kiểm soát chất lượng thuốc.

“Cần vừa tuyên truyền để người dân hiểu số đăng ký có ý nghĩa như thế nào, vừa xử lý nghiêm vi phạm. Hệ thống quản lý nhà nước và các tổ chức hội chuyên môn cũng phải tiếp tục tăng cường trách nhiệm để nói không với thuốc kém chất lượng”, ông Cảnh nhấn mạnh.

Thuốc Đông y, thuốc y học cổ truyền chỉ có thể phát huy giá trị khi bảo đảm nguồn gốc, chất lượng và được sử dụng đúng chỉ định. Vì vậy, thay vì mua thuốc theo lời truyền miệng hoặc đặt niềm tin vào những quảng cáo trên mạng xã hội, người dân cần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và cơ sở khám, chữa bệnh được cấp phép.

Khi các triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện bất thường, việc thăm khám để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp là cần thiết, tránh để những sản phẩm không được kiểm soát trở thành nguy cơ đối với chính sức khỏe người bệnh.