Mạch ngầm chuyển động và những “đốm sáng” lẻ loi

Nhìn lại bức tranh nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam, không khó để nhận ra những khoảng sáng lấp lánh. Đã có những cái bắt tay giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp mang lại trái ngọt thiết thực, minh chứng cho sức mạnh của sự kết hợp tri thức và thị trường.

Tại Viettel, sự hợp tác với Trường đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã cho ra đời trợ lý lập trình CoDev, mô hình ngôn ngữ viễn thông TelcoLLM và nền tảng AI Platform.

Trong ngành công nghiệp giấy, sự kết hợp giữa Viện Công nghiệp Giấy và Xenluylô với Công ty Giấy Sông Đuống đã tạo nên con số ấn tượng: giảm 10,8% điện năng tiêu thụ và tăng 5,09% tốc độ máy xeo.

Hoạt động R&D tại Viettel cho thấy vai trò của doanh nghiệp trong kết nối tri thức từ các viện, trường với nhu cầu thực tiễn

Ở lĩnh vực cơ khí nặng, Viện Nghiên cứu Cơ khí cùng các đối tác đã làm chủ thiết kế, chế tạo 7 hệ thống thiết bị phụ cho tổ máy nhiệt điện than công suất tới 600 MW, ứng dụng trực tiếp tại các nhà máy điện Sông Hậu 1, Thái Bình 1 và Nghi Sơn 2.

Ở mảng nông nghiệp, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long bắt tay cùng Tập đoàn Lộc Trời chuyển giao các giống lúa chủ lực như OM 18, OM 9577. Cơ chế chia sẻ 200 đồng trên mỗi kilôgam giống bán ra không chỉ tạo nguồn thu tái đầu tư cho Viện, mà còn gắn chặt lợi ích của nhà khoa học với từng hạt lúa ra thị trường.

Từ việc Đại học Bách khoa Hà Nội triển khai các dự án AI hợp tác cùng Bộ Công an, Đại học Quốc gia TP.HCM triển khai 353 nhiệm vụ khoa học công nghệ, đến việc Đà Nẵng áp dụng mô hình đặt hàng kép hay sự đồng hành giữa Viện Dầu khí Việt Nam (VPI) và Vietsovpetro..., tất cả cho thấy, khi đề tài xuất phát từ hơi thở cuộc sống, khoa học sẽ tạo ra giá trị gia tăng rõ rệt.

Thế nhưng, nhìn tổng thể, những mô hình thành công này mới chỉ là các “đốm sáng” đơn lẻ, chưa trở thành một dòng chảy chủ đạo trong nền kinh tế.

Lệch pha cung - cầu và 7 điểm nghẽn của “sợi dây lỏng lẻo”

Thực tế đang tồn tại một khoảng cách lớn giữa công nghệ được tạo ra và nhu cầu hấp thụ của thị trường.

Thống kê trên các sàn giao dịch công nghệ tính đến tháng 8/2026 ghi nhận một thực trạng đáng suy ngẫm. Có tới 62.548 công nghệ được chào bán, nhưng chỉ có 750 nhu cầu tìm mua - nghĩa là trung bình 83 công nghệ chào bán mới có 1 nhu cầu tìm mua. Trong 8 tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống chỉ ghi nhận 72 giao dịch thành công, với tổng giá trị khiêm tốn 11,233 tỷ đồng.

Đáng chú ý, giai đoạn 2021-2025, dù ngân sách đã dành khoảng 17.000 tỷ đồng cho 42 chương trình với 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, số lượng sản phẩm thương mại hóa thành công vô cùng ít ỏi.

Nhìn nhận về thực trạng trên, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đã chỉ ra 7 điểm nghẽn gồm: hoạt động nghiên cứu chưa bám sát nhu cầu của doanh nghiệp và yêu cầu thương mại hóa; vốn đối ứng của doanh nghiệp phần lớn mới dừng ở cam kết, chưa được hiện thực hóa đầy đủ; các viện nghiên cứu, trường đại học còn lo ngại rủi ro thanh tra, kiểm toán trong quá trình định giá, góp vốn bằng tài sản công và khai thác kết quả nghiên cứu; thiếu các văn phòng chuyển giao công nghệ chuyên nghiệp (TTO), làm hạn chế khả năng kết nối kết quả nghiên cứu với nhu cầu thị trường.

Ngoài ra, theo ông Định, còn có các điểm nghẽn là động lực đổi mới sáng tạo và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp còn yếu (theo báo cáo, chưa đến 28% doanh nghiệp lớn có bộ phận R&D); thiếu chính sách mua sắm công hỗ trợ sản phẩm mới, trong đó Nhà nước đóng vai trò khách hàng đầu tiên (First Buyer), tạo thị trường ban đầu cho các sản phẩm khoa học và công nghệ; việc phân bổ ngân sách chưa gắn chặt với kết quả hợp tác, trong khi hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI) của nhà khoa học và doanh nghiệp chưa đồng bộ.

Doanh nghiệp muốn được “buộc chặt” với nhau

Ông Nguyễn Vũ Hà, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Viettel đề xuất chuyển đổi sang mô hình: “doanh nghiệp đặt bài toán - Nhà nước đặt hàng - viện, trường nghiên cứu - doanh nghiệp ứng dụng”. Doanh nghiệp phải tham gia từ bước đầu tiên xác định yêu cầu, nghiệm thu từng giai đoạn cho đến khi sản phẩm hoàn chỉnh. Đồng thời, Nhà nước cần ban hành bộ khung chuẩn về phân chia lợi ích sở hữu trí tuệ dựa trên mức độ đóng góp tri thức, tài chính và hạ tầng.

Đồng tình với quan điểm này, TS. Nguyễn Văn Tư, Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam (VPI) đưa ra dẫn chứng cụ thể. Theo đó, việc VPI và Vietsovpetro thử nghiệm hệ hóa phẩm VPI SP tại giếng 1609 mỏ Bạch Hổ đã giúp thu hồi thêm 2.700 tấn dầu. Dự án chế tạo thiết bị thăm dò dưới nước Mini-ROV do VPI, Vietsovpetro liên kết cùng Đại học Bách khoa Hà Nội giúp giảm 50-60% chi phí so với ngoại nhập.

Ở góc độ sản xuất công nghiệp, ông Đào Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Ô tô Hiệp Hòa (đơn vị đang hợp tác với Đại học Bách khoa Hà Nội nội địa hóa 70% xe chữa cháy và phát triển xe thang 32-56 m) kiến nghị, Nhà nước cần có chính sách ưu tiên mua sắm công cho các sản phẩm công nghệ Việt Nam đã làm chủ. Việc các cơ quan kiểm định, đo lường vào cuộc ngay từ giai đoạn R&D sẽ giúp sản phẩm mới nhanh chóng đủ điều kiện pháp lý để ra thị trường.

Còn Tổng giám đốc FPT Nguyễn Văn Khoa đề xuất xây dựng đội ngũ thực thi chung giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, kết hợp đào tạo với các dự án thực tế. Các bên cần thống nhất từ đầu về nguồn lực đóng góp, đơn vị tiếp nhận, trách nhiệm thương mại hóa và quyền sở hữu trí tuệ. Kết quả nhiệm vụ không chỉ là sản phẩm, mà còn phải góp phần đào tạo đội ngũ có khả năng tiếp tục vận hành, cải tiến công nghệ.

Theo ông Khoa, để liên kết đi vào thực chất, cần đổi mới cơ chế đặt hàng theo nhu cầu doanh nghiệp; phát triển mô hình đồng nghiên cứu, đồng đầu tư, đồng kiểm chứng; ưu tiên nguồn lực cho giai đoạn hoàn thiện công nghệ và minh bạch hóa quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế chia sẻ lợi ích. Hiệu quả nghiên cứu cần được đánh giá bằng khả năng ứng dụng, thương mại hóa và năng lực công nghệ được hình thành trong nước, thay vì chỉ dừng ở nghiệm thu đề tài.

Còn bà Nguyễn Thị Hương Liên, Phó chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp khoa học và công nghệ Việt Nam kiến nghị, mô hình liên kết phải mở rộng ra toàn chuỗi giá trị - từ nghiên cứu, quy hoạch vùng nguyên liệu đến thị trường tiêu thụ.

Lấy sản phẩm thực tiễn làm thước đo

Trước những đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn, chính sách quản lý nhà nước đang có những chuyển dịch mang tính bước ngoặt, từ cơ chế quản lý hành chính sang cơ chế tạo dựng thị trường và đồng hành rủi ro.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân khẳng định, sẽ triển khai các chính sách ưu đãi đột phá cho R&D công nghệ cao và công nghệ chiến lược. Hiện nay, cơ chế cho phép Nhà nước hỗ trợ tới 100% kinh phí đối với nhiệm vụ công nghệ chiến lược do bộ, ngành đặt hàng doanh nghiệp; hỗ trợ lãi suất vay từ 70-100% và hỗ trợ 70-100% chi phí thử nghiệm, kiểm định lần đầu cho sản phẩm mới. Nhà nước sẽ đóng vai trò người xướng ngôn các đề bài lớn của nền kinh tế theo chuỗi giá trị để các bên cùng thi tài.

Từ phía ngành giáo dục và đào tạo, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng đề xuất thí điểm Chương trình Liên minh nghiên cứu hợp tác ba nhà theo cơ chế đồng tài trợ (học kinh nghiệm từ Australia), loại bỏ hoàn toàn các hợp tác dừng lại ở mức biên bản ghi nhớ. Bộ cũng đề xuất thí điểm cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho mô hình doanh nghiệp khởi nguồn (Spin-off) tại Đại học Bách khoa Hà Nội (tối đa 15 doanh nghiệp trong 24 tháng). Các siêu dự án quốc gia như đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân, bán dẫn sẽ được đặt hàng đào tạo nhân lực ngay từ giai đoạn chuẩn bị.

Khép lại những định hướng chiến lược, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ đạo, cần có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ giao từng đề tài nhỏ lẻ sang giao nhiệm vụ theo gói sản phẩm. Mục tiêu đặt ra là đến năm 2027, ít nhất 30% đề tài nghiên cứu phải có sự tham gia hợp tác thực chất của doanh nghiệp.

Khoa học không thể nằm yên trong tủ kính thư viện và doanh nghiệp không thể vươn tầm nếu thiếu đi bệ phóng tri thức nội địa. Sự tháo gỡ về thể chế, sự chủ động của doanh nghiệp cùng tinh thần đổi mới của các nhà khoa học đang từng bước thắt chặt sợi dây liên kết “3 nhà”. Khi bài toán thực tiễn trở thành mệnh lệnh cho nghiên cứu và sự thương mại hóa trở thành thước đo cho thành công, sóng ngầm R&D Việt Nam chắc chắn sẽ bứt phá để tạo nên những giá trị kinh tế bền vững.