Dự án PPP hoàn thiện hầm đường bộ Hải Vân do HHV thực hiện.

Khoảng trống “30 triệu tỷ đồng”

Trong bài phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, trong giai đoạn phát triển mới, tổng nhu cầu nguồn lực tài chính toàn xã hội ước khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, trong khi vốn ngân sách Nhà nước dự kiến chỉ đáp ứng được khoảng 8,5 triệu tỷ đồng. Như vậy, có một “khoảng trống” lên tới 30 triệu tỷ đồng cần được huy động từ các nguồn lực xã hội.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Một nền kinh tế muốn tăng trưởng cao, bền vững và có khả năng bứt phá… không thể đặt toàn bộ gánh nặng phát triển lên vai Nhà nước”.

Yêu cầu đặt ra vì vậy không chỉ dừng ở việc điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn, mà là chuyển đổi căn bản tư duy phát triển: từ phân bổ nguồn lực sang kiến tạo, dẫn dắt và kích hoạt nguồn lực. Nhà nước cần dịch chuyển từ vai trò nhà đầu tư trực tiếp sang vai trò thiết kế, tạo lập môi trường để các nguồn lực trong xã hội được huy động và phân bổ theo tín hiệu thị trường, dưới một khuôn khổ thể chế minh bạch, ổn định.

Trong cấu trúc đó, vốn Nhà nước cần được định vị đúng là “vốn mồi”, vốn kiến tạo, nhằm định hình không gian phát triển, giảm thiểu rủi ro ban đầu và dẫn dắt các dòng vốn ngoài nhà nước tham gia hiệu quả hơn.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh yêu cầu khơi thông nguồn vốn trong nhân dân, coi đây là một đột phá chiến lược.

Đây không chỉ là nguồn lực tài chính, mà còn là tổng hòa của trí tuệ, kỹ năng, sức lao động, tinh thần doanh nhân và khát vọng vươn lên của hàng chục triệu người dân. Khi được kích hoạt đúng cách, nguồn lực này sẽ trở thành động lực nội sinh to lớn, góp phần nâng cao năng lực tự cường của nền kinh tế.

Trong bối cảnh nhu cầu vốn ở quy mô rất lớn, việc huy động nguồn lực cho đầu tư phát triển trở thành vấn đề then chốt. Bên cạnh cơ cấu lại thu - chi ngân sách, việc thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP) nhằm huy động nguồn lực ngoài ngân sách cho các dự án hạ tầng quy mô lớn được xác định là một trong những giải pháp trọng tâm.

Thực tế triển khai hoạt động đầu tư PPP trong thời gian vừa qua cho thấy, sau khi khung pháp lý từng bước được hoàn thiện, Việt Nam đang đứng trước cơ hội thúc đẩy một làn sóng đầu tư PPP mới. Nhiều dự án quy mô lớn đã được triển khai, góp phần thay đổi diện mạo hạ tầng, như các đoạn cao tốc Bắc – Nam (Diễn Châu – Bãi Vọt, Nha Trang – Cam Lâm, Cam Lâm – Vĩnh Hảo) và các tuyến kết nối liên vùng.

Riêng năm 2025, đã có 15 dự án PPP được phê duyệt và khoảng 50 dự án đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư, chủ yếu trong lĩnh vực hạ tầng giao thông – lĩnh vực có khả năng thu hút mạnh dòng vốn tư nhân nhờ nhu cầu lớn và dòng tiền tương đối ổn định.

Những dự án quy mô hàng trăm nghìn tỷ đồng như Vành đai 4 TP.HCM, Đại lộ cảnh quan sông Hồng hay tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội – Quảng Ninh cho thấy rõ một thực tế: nếu thiếu khu vực tư nhân và cơ chế PPP, bài toán vốn cho hạ tầng gần như không thể giải quyết.

Cần “thước đo” mới

Giai đoạn 2026 – 2035 được dự báo là chu kỳ bùng nổ hạ tầng chưa từng có tại Việt Nam, với hàng loạt siêu dự án mang tầm vóc lịch sử như đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, hệ thống metro tại TP. Hà Nội, TP.HCM và chiến lược chuyển đổi xanh. Tổng nhu cầu vốn ngân sách Trung ương cho 132 dự án do Bộ Xây dựng làm cơ quan chủ quản ước tính lên tới hơn 1,5 triệu tỷ đồng.

Quy mô đầu tư rất lớn này mở ra dư địa đáng kể cho khu vực tư nhân, đặc biệt là các doanh nghiệp triển khai dự án theo phương thức PPP – mô hình ngày càng đóng vai trò trụ cột trong phát triển hạ tầng quốc gia.

Khác với doanh nghiệp thương mại hay sản xuất thông thường, doanh nghiệp PPP có bản chất là huy động nguồn lực xã hội để hiện thực hóa các công trình hạ tầng quy mô lớn, vòng đời dài và tổng mức đầu tư cao. Cơ cấu vốn của một dự án PPP thường bao gồm vốn ngân sách Nhà nước (nếu có), vốn chủ sở hữu và vốn huy động từ các tổ chức tín dụng, trong đó vốn chủ sở hữu chỉ chiếm khoảng 10 – 15%.

Điều này đồng nghĩa, quy mô vay vốn lớn không phải là rủi ro bất thường, mà là đặc điểm tất yếu. Thậm chí, ở góc độ ngược lại, khả năng tiếp cận và huy động nguồn vốn tín dụng quy mô lớn chính là thước đo quan trọng phản ánh uy tín, năng lực và độ tin cậy của doanh nghiệp PPP trên thị trường tài chính.

Để được cấp tín dụng cho các dự án hạ tầng có thời gian hoàn vốn kéo dài hàng chục năm, doanh nghiệp phải vượt qua nhiều tầng thẩm định nghiêm ngặt, từ cơ quan Nhà nước trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư, đến các tổ chức tín dụng trong quá trình đánh giá hiệu quả, rủi ro và tính pháp lý của Dự án. Không một ngân hàng nào chấp nhận “đặt cược” hàng nghìn tỷ đồng nếu không có niềm tin vững chắc vào năng lực triển khai và dòng tiền tương lai.

Do đó, việc một doanh nghiệp PPP liên tục được giao dự án mới và huy động thành công vốn tín dụng không chỉ phản ánh quy mô hoạt động, mà còn là minh chứng cho năng lực tổ chức thực hiện, quản trị rủi ro và uy tín tài chính.

Tài sản cốt lõi của doanh nghiệp PPP không nằm ở hàng tồn kho hay bất động sản ngắn hạn, mà ở quyền khai thác, vận hành và thu phí các công trình trong dài hạn (thường từ 15 – 25 năm), tạo ra dòng tiền ổn định, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ tài chính và cải thiện hiệu quả kinh doanh theo thời gian khi chi phí lãi vay giảm dần.

Quá trình huy động vốn và triển khai các dự án PPP giao thông của Công ty cổ phần Hạ tầng giao thông Đèo Cả (HHV) trong thời gian vừa qua là một ví dụ điển hình.

Doanh nghiệp này đang ghi nhận dư nợ dài hạn ở mức cao để đầu tư các dự án trọng điểm như hầm Đèo Cả, Cù Mông, Hải Vân 2, cao tốc Cam Lâm – Vĩnh Hảo, Bắc Giang – Lạng Sơn, Đồng Đăng – Trà Lĩnh… Song song với đó là hệ thống tài sản hạ tầng quy mô lớn do doanh nghiệp trực tiếp quản lý, vận hành và tổ chức thu phí, tạo nguồn thu dài hạn, ổn định.

Theo báo cáo tài chính hợp nhất năm 2025 đã kiểm toán, HHV đạt doanh thu hơn 3.801 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế hơn 671 tỷ đồng, tăng lần lượt gần 15% và 35,5% so với cùng kỳ. Trong đó, hoạt động thu phí BOT đóng vai trò trụ cột khi chiếm tới 91% tổng lợi nhuận gộp, tăng trưởng 17,6%.

Những con số này cho thấy, dư nợ không cản trở tăng trưởng, mà song hành với việc mở rộng quy mô tài sản và gia tăng năng lực dòng tiền, qua đó tiếp tục khẳng định vị thế của doanh nghiệp trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng và vận hành hạ tầng giao thông.

Trong bối cảnh nhu cầu phát triển hạ tầng ngày càng lớn, doanh nghiệp PPP đang giữ vai trò là đối tác chiến lược của Nhà nước trong việc huy động nguồn lực xã hội, góp phần giảm áp lực cho ngân sách và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Vì vậy, để đánh giá đúng doanh nghiệp PPP, cần vượt qua cách tiếp cận dựa trên các chỉ số tài chính ngắn hạn, thay vào đó là xem xét quy mô Dự án, chất lượng tài sản, quyền khai thác dài hạn, năng lực vận hành và khả năng huy động vốn.

Tuy nhiên, trên thực tế vẫn tồn tại những cách nhìn phiến diện, chưa phản ánh đúng bản chất mô hình PPP. Khi các chỉ số tài chính ngắn hạn bị tách rời khỏi đặc thù đầu tư dài hạn, những đánh giá thiếu toàn diện không chỉ làm sai lệch nhận thức, mà còn chưa phù hợp với định hướng phát triển đã được Đảng và Nhà nước xác lập.

Nếu những quan điểm chưa chuẩn xác này tiếp tục lan rộng, chúng có thể trở thành rào cản đối với quá trình huy động vốn, làm suy giảm niềm tin thị trường và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn.

Do đó, hiểu đúng mô hình PPP không chỉ giúp đánh giá chính xác doanh nghiệp, mà còn là điều kiện quan trọng để xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, nơi Nhà nước và khu vực tư nhân cùng kiến tạo giá trị. Khi đó, PPP sẽ thực sự trở thành động lực thúc đẩy Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên phát triển mới.