Đánh thức tài nguyên bản địa

Trong bối cảnh thế giới đối mặt khủng hoảng môi trường và áp lực phát triển bền vững, nhiều tài nguyên bản địa từng bị xem là “rác nông nghiệp” đang được doanh nghiệp Việt khai phá, nâng tầm thành “vàng xanh” trên kệ hàng quốc tế.

Những vật liệu tưởng chừng bỏ đi được nhiều doanh nghiệp lựa chọn chinh phục thị trường quốc tế.

Bà Trần Hoàng Phú Xuân, nhà sáng lập Công ty cổ phần Kết nối thời trang (Faslink) cho biết, ngành thời trang nhanh đã thừa cung 30 - 40% và là tác nhân gây ô nhiễm lớn thứ 2 trên thế giới. Do đó, doanh nghiệp chủ động phát triển thời trang bền vững, dù đây là con đường khó bởi sản phẩm thường có giá cao. Chưa kể, nếu chỉ dựa vào tính bền vững của sản phẩm để tiếp thị thì chưa đủ thu hút người tiêu dùng.

Từ chất liệu lá dứa và bã cà phê, Faslink đã phát triển hai dòng sản phẩm chủ lực. Đầu tiên là Pinalina - sợi lá dứa bản địa Việt Nam, phân hủy sinh học, thoáng mát, đáp ứng ưu đãi thuế quan nhờ các Hiệp định Thương mại tực do, với chuỗi cung ứng minh bạch. Thứ hai là All About Café, đây là sợi cà phê tái chế công nghệ cao, kiểm soát mùi, nhanh khô, thích hợp cho đồ thể thao và thời trang thường nhật. Hai chất liệu này cũng vừa mới chinh phục các nhà mua hàng và nhà thiết kế quốc tế trong lĩnh vực thời trang may mặc.

Theo bà Xuân, số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, diện tích trồng dứa của Việt Nam hiện khoảng 52.000 ha, định hướng đến năm 2030 tăng lên 55.000 - 60.000 ha do thị trường nhập khẩu rộng mở. Nhờ đó, nguồn nguyên liệu lá dứa cho dệt may khá dồi dào, đáp ứng nhu cầu nội địa hóa ngành này trước sức ép cạnh tranh mới. 

Ở một lĩnh vực khác, câu chuyện của ông Lai Trí Mộc, Tổng giám đốc Vietnam Housewares là minh chứng rõ nét cho việc “biến cỏ dại thành hàng xuất khẩu”.

Cỏ năn tượng, loài mọc hoang ven sông từng bị người dân miền Tây Nam bộ coi là vô giá trị. Nhưng dưới bàn tay của doanh nghiệp, loại cỏ này đã trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đồ gia dụng và nội thất sinh thái, được xuất khẩu đều đặn sang châu Âu.

Hiện Vietnam Housewares vận hành 3 nhà máy, tạo việc làm cho 10.000 lao động trực tiếp và gia công tại nhà. Không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, cỏ năn tượng còn đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về an toàn hóa chất, nâng cao năng lực cạnh tranh ở những thị trường khó tính như EU, Mỹ, Úc…

“Phát triển bền vững nghĩa là phải đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định. Với thủ công mỹ nghệ, khai phá tài nguyên bản địa không chỉ giúp sản phẩm khác biệt mà còn là chìa khóa mở rộng xuất khẩu”, ông Mộc khẳng định.

Còn nhiều thách thức

Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 156 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, chủ yếu là rơm rạ, vỏ trấu, bã mía… Thế nhưng, chỉ 10 - 35% trong số này được tận dụng, phần lớn còn lại bị thải ra ngoài môi trường, gây ô nhiễm và lãng phí nguồn tài nguyên.

Việc biến “rác” thành nguyên liệu xanh cho sản xuất là hướng đi đầy triển vọng trong thời điểm hiện tại.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng tỷ lệ tái chế, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp lên 70% vào năm 2030 và hướng tới trung hòa carbon (Net Zero) vào năm 2050, thì việc biến “rác” thành nguyên liệu xanh cho sản xuất là hướng đi đầy triển vọng. Nhưng để biến tiềm năng thành ngành hàng quy mô lớn, bài toán vẫn còn không ít nan giải.

Ông Võ Văn Luật, Quản lý Phát triển sản phẩm phía Nam Công ty Fuwa chia sẻ: “Khó khăn chung của nhiều doanh nghiệp xanh hiện nay là giá thành sản phẩm sử dụng thành phần tự nhiên luôn cao hơn so với sản phẩm công nghiệp. Chúng tôi và các doanh nghiệp đang nỗ lực tối ưu quy trình, nhưng việc tiếp cận số đông người tiêu dùng vẫn là thách thức lớn.” 

Đồng tình ý kiến, ông Nguyễn Anh Cường, Giám đốc Green Ecosystem cho rằng, doanh nghiệp đã thay thế lớp nhựa PE trên sản phẩm giấy bằng lớp phủ acrylic gốc nước. Giải pháp này vừa chống thấm, vừa tái chế được, góp phần giảm rác thải nhựa. “Dù doanh thu còn khiêm tốn, nhưng đây là sản phẩm tiềm năng cho bao bì xanh tương lai. Vấn đề là chúng tôi cần chính sách hỗ trợ để tạo hệ sinh thái thu gom, tái chế đồng bộ”, ông Cường nói.

Có thể thấy, ngay cả khi đã có công nghệ mới và sản phẩm thân thiện môi trường, câu chuyện lớn hơn mà nhiều doanh nghiệp phải đối diện chính là làm sao đưa sáng kiến từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Đây cũng là trăn trở mà bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam chất lượng cao nhiều lần nhấn mạnh khi nhìn lại quá trình thương mại hóa sản phẩm từ phụ phẩm nông nghiệp ở Việt Nam.

Bà Kim Hạnh thẳng thắn chỉ ra rằng: “Năm năm trước đã có đơn vị làm sợi vải từ lá dứa nhưng thất bại vì không kết nối được các khâu sau sản xuất. Cỏ năn tượng thì các nhà khoa học đã nghiên cứu từ năm 2002, nhưng phải gần 20 năm sau mới có doanh nghiệp đưa vào sản xuất và xuất khẩu.”

Nhiều phụ phẩm từng bị xem là “rác” nay mới trở thành nguyên phụ liệu nhờ tiến bộ công nghệ. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp chỉ dừng ở nghiên cứu thử nghiệm, sản xuất nhỏ lẻ, thì khó tạo giá trị bền vững. 

“Doanh nghiệp muốn khai phá những “mỏ vàng xanh” này phải đầu tư bài bản, từ thiết kế sản phẩm hiện đại, giá cả cạnh tranh, đến duy trì nguồn nguyên liệu ổn định và trả công xứng đáng cho nông dân. Chỉ khi đó sản phẩm mới có thể thực sự bước ra thị trường lớn,” bà Hạnh nhấn mạnh.