Động thái này nhanh chóng thu hút sự quan tâm của cả nhà sản xuất trong và ngoài nước, vốn lâu nay coi ưu đãi thuế theo vị trí địa lý là một phần quan trọng trong bài toán đầu tư.

Với các nhà đầu tư và doanh nghiệp đang hoặc sẽ hoạt động tại Việt Nam, thay đổi pháp lý này vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Kỷ nguyên ưu đãi thuế tự động dựa trên địa điểm đang khép lại, nhường chỗ cho khung ưu đãi gắn với đổi mới công nghệ, trách nhiệm môi trường và mục tiêu phát triển kinh tế quốc gia.

Theo Luật Thuế TNDN năm 2008, các ưu đãi thuế dựa trên địa điểm như miễn thuế 2 năm và giảm 50% trong 4 năm tiếp theo được áp dụng tự động cho doanh nghiệp đặt cơ sở tại khu công nghiệp.

Cách tiếp cận “đồng loạt” này đã chấm dứt. Từ ngày 1/10, các dự án mới không chỉ được xét ưu đãi dựa trên yếu tố địa lý, mà còn dựa trên nhiều tiêu chí khác như lĩnh vực hoạt động, quy mô đầu tư và mức độ phù hợp với các mục tiêu chính sách quốc gia như đổi mới công nghệ, tác động môi trường.

Các dự án đang hưởng ưu đãi theo quy định hiện hành sẽ không bị ảnh hưởng; quyền lợi được duy trì đúng thời hạn trong giấy phép đầu tư hoặc quyết định thuế. Tuy nhiên, doanh nghiệp có kế hoạch mở rộng sau tháng 10 sẽ phải tuân theo khung ưu đãi mới. Nếu việc mở rộng nằm trong cùng ngành nghề và giấy phép đăng ký ban đầu, dự án có thể kế thừa ưu đãi cũ. Nếu mở sang ngành mới hoặc đạt ngưỡng hạch toán độc lập, sẽ áp dụng quy định sửa đổi. Điều này tạo ra sự linh hoạt, giúp doanh nghiệp lựa chọn phương án tối ưu, đồng thời thể hiện nỗ lực của Chính phủ trong việc duy trì môi trường đầu tư thuận lợi.

Với các nhà sản xuất, thay đổi này đồng nghĩa ưu đãi thuế trong tương lai sẽ phụ thuộc vào sản phẩm và phương thức sản xuất, thay vì chỉ dựa vào địa điểm. Luật Thuế TNDN mới cũng siết chặt quy định về chi phí được trừ và không được trừ. Mọi khoản chi hợp lệ phải có hóa đơn, chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt và không thuộc danh mục cấm.

Các khoản thanh toán không dùng tiền mặt từ 20 triệu đồng trở lên phải tuân thủ quy định về thuế giá trị gia tăng (VAT) mới được khấu trừ. Do sự đan xen thời gian giữa Luật Thuế giá trị gia tăng (có hiệu lực từ 1/7) và Luật Thuế TNDN sửa đổi (từ 1/10), doanh nghiệp được khuyến nghị lưu giữ đầy đủ chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt cho các giao dịch trị giá 200-800 USD trong giai đoạn tháng 7-9.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể được hưởng lợi. Cụ thể, doanh nghiệp có doanh thu thường niên đến 3 tỷ đồng sẽ áp dụng thuế suất 15%; doanh thu từ 3 tỷ đồng đến 48 tỷ đồng áp dụng 17%. Những doanh nghiệp có liên kết trực tiếp hoặc gián tiếp với công ty lớn sẽ bị loại trừ để tránh tình trạng chia tách giả tạo nhằm hưởng ưu đãi.

Các lĩnh vực được ưu tiên trong luật mới gồm: sản xuất công nghệ cao, chất bán dẫn, năng lượng tái tạo, hydro xanh, xe điện và công nghiệp hỗ trợ. Dự án đủ điều kiện trong các lĩnh vực này có thể được hưởng thuế suất 10%, tối đa 15 năm.

Tùy theo quy mô đầu tư và mức độ tuân thủ pháp luật, các lựa chọn ưu đãi khác như thuế suất 10% hoặc 15% cho toàn bộ vòng đời dự án, hay 17% trong 10 năm hoặc lâu hơn, cũng có thể được áp dụng.

Luật sửa đổi cũng thay đổi cách đánh thuế thu nhập và lãi vốn từ nước ngoài: thu nhập sẽ bị đánh thuế ngay khi phát sinh, thay vì khi chuyển về Việt Nam. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cách các tập đoàn đa quốc gia quản lý dòng tiền và tín dụng thuế. Các nhà cung cấp dịch vụ số và thương mại điện tử nước ngoài cũng chính thức thuộc diện chịu thuế thông qua quy định về cơ sở thường trú.

Một thay đổi đáng chú ý khác là việc đánh thuế lãi vốn từ chuyển nhượng cổ phần trực tiếp hoặc gián tiếp dựa trên giá trị giao dịch gộp, bất kể có lãi hay lỗ. Điều này đồng nghĩa với việc nghĩa vụ thuế phát sinh ngay trên giá trị giao dịch.

Một điểm mang tính định hướng tương lai là việc tăng khả năng khấu trừ cho các khoản đầu tư vào nghiên cứu & phát triển, bảo vệ môi trường và hạ tầng. Mặc dù tỷ lệ khấu trừ cụ thể sẽ được hướng dẫn sau, định hướng đã rõ: luật thuế sẽ ưu tiên doanh nghiệp đóng góp cho phát triển bền vững, chuyển đổi số, hoặc xây dựng hạ tầng chung như đường sá, tiện ích trong khu công nghiệp.

Điều này có thể trở thành yếu tố quyết định với nhà sản xuất khi cân nhắc giữa duy trì hiện trạng hay nâng cấp chiến lược. Các khoản đầu tư vào kiểm soát khí thải hoặc máy móc tiết kiệm năng lượng sẽ dễ dàng được khấu trừ hơn, ngay cả khi chưa mang lại doanh thu tức thì. Các doanh nghiệp cùng đầu tư xây dựng hạ tầng phục vụ cộng đồng công nghiệp cũng sẽ được hưởng lợi.n

(*) Chuyên gia Công ty tư vấn Dezan Shira & Associates