Hơn một năm qua, những con số về giá vàng ở Việt Nam lúc nào cũng gây giật mình. Có thời điểm, giá một lượng vàng miếng SJC trong nước đắt hơn giá vàng thế giới quy đổi khoảng 19-20 triệu đồng. Giá vàng nhẫn, vốn được coi là gần với vàng nguyên liệu, cũng có lúc cao hơn 13-20 triệu đồng mỗi lượng tùy thương hiệu.

Cùng lúc, thế giới đang sống trong một kỷ nguyên vàng rất khác. Giá vàng quốc tế liên tục lập đỉnh mới trên 3.000 USD/ounce. Các ngân hàng trung ương mua thêm hơn 1.000 tấn vàng mỗi năm suốt ba năm liền. Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu, vàng đã vượt euro để trở thành tài sản dự trữ lớn thứ hai toàn cầu, chỉ đứng sau USD.

Trong bức tranh đó, câu hỏi hợp lý không còn là “tại sao vàng đắt lên”, mà là “vì sao vàng ở Việt Nam lại đắt hơn vàng thế giới nhiều đến thế, khoảng cách 15-20 triệu đồng mỗi lượng ấy đang kể câu chuyện gì về cách người Việt Nam phòng thủ tài sản của mình”.

Tại Việt Nam, những năm gần đây, nhu cầu vàng miếng và vàng dạng đầu tư vẫn cao, trong khi nhu cầu vàng trang sức giảm mạnh. Ảnh: Đức Thanh

Vàng toàn cầu đổi chế độ, Việt Nam không đứng ngoài

Các số liệu quốc tế cho thấy, vàng đang được tái định vị. Nếu trước đây, nó chủ yếu là hàng rào chống lạm phát, thì giờ còn là bảo hiểm trước rủi ro địa chính trị và trừng phạt tài chính. Các ngân hàng trung ương từ Ba Lan đến Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ tăng mua vàng, một phần để đa dạng khỏi USD, một phần để phòng khi trật tự tài chính bị kéo căng vì xung đột và chiến tranh thương mại.

Với nền kinh tế nhỏ, mở và phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu như Việt Nam, người dân mua vàng nhiều hơn trong bối cảnh đó là điều dễ hiểu. Những cú sốc từ thế giới, từ lãi suất Mỹ đến chiến tranh thương mại, thường được cảm nhận qua tỷ giá và lạm phát. Mua vàng vì thế trở thành một cách tự mua bảo hiểm của từng hộ gia đình.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, chênh lệch giữa giá vàng trong nước và thế giới đã không cần phải lớn và dai dẳng đến vậy.

Khi vàng phải làm thay việc của cả hệ tài sản phòng thủ

Các báo cáo của Hội đồng Vàng thế giới cho thấy, nhu cầu về vàng ở Việt Nam những năm gần đây đang dịch chuyển khá rõ. Nhu cầu vàng miếng và vàng dạng đầu tư vẫn cao, trong khi nhu cầu vàng trang sức giảm mạnh, có năm giảm hơn 10% so với cùng kỳ, thuộc nhóm giảm sâu trong khu vực.

Điều đó cho thấy, người dân ít coi vàng là sản phẩm tiêu dùng, mà coi như “kho” để cất phần tài sản phòng thủ. Câu hỏi tiếp theo là nếu không mua vàng, họ có những lựa chọn nào khác để giữ giá trị tài sản của mình.

Ở những thị trường tài chính sâu, một người bình thường có thể chọn giữa trái phiếu chính phủ dài hạn, quỹ trái phiếu, chứng chỉ quỹ ETF, các sản phẩm bảo vệ sức mua, tài khoản ngoại tệ với cơ chế phòng ngừa rủi ro rõ ràng - tức là có cả một bảng thực đơn các kênh phòng thủ tài chính hợp pháp.

Điều hành vàng là câu chuyện kỹ thuật phức tạp, gắn chặt với chính sách tiền tệ và tỷ giá. Nhưng trước khi tranh luận về bất kỳ giải pháp cụ thể nào, có lẽ hữu ích hơn nếu cùng soi kỹ ba vùng nghi vấn trên “tấm phim X-quang” này.

Ở Việt Nam, “bảng thực đơn” đó còn khá thưa. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp vừa trải qua một giai đoạn căng thẳng, sản phẩm trái phiếu dành cho nhà đầu tư cá nhân chưa thật sự phát triển. Các kênh phòng ngừa rủi ro tỷ giá, lạm phát cho hộ gia đình hầu như vắng bóng. Trong thực tế, họ đứng trước vài lựa chọn quen thuộc: gửi tiết kiệm VND với lãi suất ngày càng thấp, mua thêm bất động sản nếu đủ sức, cất một ít USD và mua vàng.

Trong bối cảnh như vậy, vàng bị gắn lên vai nhiều nhiệm vụ hơn bình thường. Nó không chỉ là thứ để cất giữ giá trị, mà còn là biểu tượng của sự an toàn trong một thế giới nhiều bất định. Khi giá vàng thế giới nhích lên, nhu cầu phòng thủ nội địa dồn vào vàng như dòng nước không có nhiều lối thoát.

Cung vàng miếng trong nước lại không phải là thứ có thể tăng, giảm linh hoạt như một mã cổ phiếu, hay một quỹ ETF vàng trên sàn. Thị trường vàng miếng vận hành trong khuôn khổ quản lý chặt chẽ từ năm 2012. Từ tháng 10/2025, Nghị định số 232/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 24/2012/NĐ-CP bắt đầu có hiệu lực, đặt thêm yêu cầu về minh bạch, tiêu chuẩn sản phẩm, kết nối dữ liệu giao dịch với Ngân hàng Nhà nước và trách nhiệm của các tổ chức được phép sản xuất, mua bán vàng miếng.

Nói cách khác, đây là một thị trường được thiết kế để quản lý rủi ro vàng hóa và ổn định tiền tệ, chứ không được thiết kế để linh hoạt như những thị trường tài sản tài chính thông thường. Khi cầu phòng thủ dâng lên mạnh, cung vật chất không thể co giãn nhanh, khoảng cách giá với thế giới là hệ quả khó tránh.

Chênh lệch giá vàng như “tấm phim X-quang” kỳ vọng

Từ góc độ vĩ mô, điểm đáng lo không phải là từng phiên vàng tăng hay giảm giá, mà là việc chênh lệch giá lớn đã kéo dài suốt nhiều tháng. Mỗi khoảng cách 15-20 triệu đồng ấy thực chất là một phần phí bảo hiểm mà người giữ vàng đang trả để tự bảo vệ mình trước bất định.

Nếu còn nhiều kênh phòng thủ khác, phần phí đó có thể được chia nhỏ: một chút qua trái phiếu, một chút qua các sản phẩm bảo vệ sức mua, một chút qua các kênh tài chính khác. Khi những kênh đó chưa đủ sâu, vàng phải gánh gần như toàn bộ.

Chênh lệch giá vàng vì thế trở thành một dạng “tỷ giá mờ” - một tỷ giá ngầm, phản ánh chi phí phòng thủ của người giữ VND. Nó cho thấy người dân sẵn sàng trả thêm bao nhiêu so với thế giới để giữ một đơn vị vàng trong nước. Nếu khoảng cách này chỉ xuất hiện nhất thời rồi tự co lại, có thể coi đó là phản ứng ngắn hạn. Nhưng khi nó duy trì ở mức cao, chênh lệch đã trở thành một chỉ báo cần được theo dõi như một phần của chính sách kinh tế vĩ mô.

Tác động lan tỏa không dừng ở đó. Khi giá vàng tăng mạnh, tâm lý rút tiền gửi mua vàng xuất hiện. Ngân hàng phải cân nhắc nâng lãi suất huy động để giữ người gửi tiền trong bối cảnh thanh khoản vốn đã chịu áp lực từ tín dụng và tỷ giá. Áp lực nhập lậu vàng cũng có thể tăng, kéo theo nhu cầu ngoại tệ ngoài hệ thống và làm phức tạp thêm bài toán dự trữ ngoại hối.

Ba vùng nghi vấn trên “tấm phim X-quang”

Điều hành vàng là câu chuyện kỹ thuật phức tạp, gắn chặt với chính sách tiền tệ và tỷ giá. Nhưng trước khi tranh luận về bất kỳ giải pháp cụ thể nào, có lẽ hữu ích hơn nếu cùng soi kỹ ba vùng nghi vấn trên “tấm phim X-quang” này.

Vùng thứ nhất là, ngoài vàng, người dân đang có những kênh hợp pháp nào để phòng thủ tài sản và những kênh đó chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong danh mục tài sản của họ? Một bản đồ tài sản hộ gia đình, cho thấy vàng, tiền gửi, bất động sản, chứng khoán, trái phiếu, quỹ… chiếm tỷ lệ thế nào, sẽ giúp nhìn rõ hơn vai trò thực sự của vàng trong hệ thống.

Vùng thứ hai là, chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới di chuyển cùng với mức độ căng thẳng trên thị trường ngoại hối ra sao? Khi chênh lệch tăng, tỷ giá chính thức và trên thị trường tự do phản ứng thế nào, dòng tiền giữa VND, USD và vàng dịch chuyển ra sao? Nếu vàng và tỷ giá luôn cùng phản ứng trước một bộ cú sốc giống nhau, từ lo ngại về sức khỏe của đồng tiền đến tin đồn chính sách, mà ta chỉ nhìn một trong hai, rất dễ có cảm giác an toàn giả.

Giả sử chúng ta dùng khoảng 5 tỷ USD mỗi năm để nhập 50 tấn vàng nhằm thu hẹp chênh lệch, thì điều gì xảy ra? Ở góc nhìn số học, so với tổng kim ngạch nhập khẩu vài trăm tỷ USD, 5 tỷ đúng là chỉ một con số nhỏ. Nhưng ở góc vĩ mô, câu hỏi không phải “5 tỷ USD so với nhập khẩu là bao nhiêu?”, mà là “số ngoại tệ đó đến từ đâu, so với vùng đệm ngoại tệ ta có để chống chịu rủi ro tỷ giá là bao nhiêu, hay so với một phiên can thiệp khẩn cấp ổn định thị trường ngoại hối nó lớn đến đâu?”.

Và nó được sử dụng một lần, như với hàng chục tỷ USD nhập hàng tiêu dùng một lần rồi biến mất, hay trở thành thông lệ mỗi khi chênh lệch giá vàng (Gap) tăng, vì điều này sẽ tác động tới kỳ vọng. Nếu dần hình thành thông lệ “Gap cao - nhập vàng bằng dự trữ nhà nước - Gap hạ”, thị trường sẽ thử lại nhiều lần.

Và khi đó, trong hai năm sau, đường đi của chênh lệch vàng, tỷ giá VND/USD và dự trữ ngoại hối sẽ thay đổi thế nào. Nếu ta dùng ngoại tệ để dập chênh lệch vàng mà không nhìn đồng thời trạng thái tỷ giá và dự trữ, thì rất dễ rơi vào tình huống ổn định được sân vàng, nhưng căng thẳng chạy sang sân ngoại hối.

Vùng thứ ba là, khung khổ mới, trong đó có Nghị định 232/2025/NĐ-CP, sẽ thay đổi hành vi thị trường theo hướng nào. Việc tăng minh bạch, chuẩn hóa sản phẩm và kết nối dữ liệu giúp thu hẹp chênh lệch bền vững, hay chủ yếu đưa hoạt động vào khuôn khổ mà không mở thêm kênh phòng thủ khác cho người dân.

Chênh lệch giá vàng Việt Nam và thế giới, nhìn như vậy, không chỉ là chuyện chênh vài chục triệu đồng trên bảng giá. Nó là tấm phim X-quang cho thấy hệ tài sản phòng thủ của nền kinh tế đang đơn điệu tới đâu. Và chúng ta đang chấp nhận trả bao nhiêu để cảm thấy an toàn hơn giữa một thế giới vàng đã đổi chế độ. Việc đọc đúng tấm phim đó, có lẽ, quan trọng không kém việc quyết định can thiệp vào giá vàng theo cách nào.