Đại hội XIV đánh dấu bước chuyển quan trọng về tư duy, tầm nhìn chiến lược của Đảng ta về đối ngoại và hội nhập quốc tế theo hướng chủ động, tích cực, thể hiện trách nhiệm cao hơn đối với các vấn đề chung của khu vực và quốc tế.

Tư duy, tầm nhìn chiến lược đó cũng được phản ánh rõ nét trong các quan điểm, tư tưởng chỉ đạo của Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, mà đứng đầu là đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về cam kết mạnh mẽ của Việt Nam đối với ASEAN, cơ chế hợp tác đa phương có tầm quan trọng chiến lược hàng đầu đối với an ninh, phát triển và vị thế của đất nước ta ngày nay.

Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành, đóng góp chủ động, tích cực và có trách nhiệm vào tăng cường đoàn kết, tự chủ chiến lược, vai trò trung tâm và năng lực kiến tạo của ASEAN để cùng thực hiện thành công Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, đóng góp hiệu quả vào duy trì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển bền vững ở khu vực và trên thế giới.

Uỷ viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung.

Kiến tạo hòa bình, hợp tác và phát triển

Ngày 8/8/1967, Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á ra đời, đặt nền móng cho hợp tác khu vực ở Đông Nam Á dựa trên các nguyên tắc cơ bản là đối thoại, tin cậy và hữu nghị. Gần sáu thập kỷ sau, ASEAN đã trở thành một trong những mô hình hợp tác khu vực thành công nhất trên thế giới. Từ một khu vực từng bị chia rẽ sâu sắc, ASEAN đã kiến tạo một môi trường khu vực hòa bình, ổn định, một tâm điểm tăng trưởng và một ngôi nhà chung gắn kết, nơi các quốc gia thành viên đang cùng nhau vươn lên mạnh mẽ.

ASEAN không chỉ là một cơ chế hợp tác, mà thực sự là một phương thức quản trị khu vực quan trọng, giúp duy trì môi trường hòa bình, ổn định, là một điều kiện tiên quyết cho phát triển. Những nguyên tắc ứng xử được ASEAN đề cao như đối thoại, xây dựng lòng tin, tôn trọng luật pháp quốc tế, không can thiệp, đồng thuận và hợp tác cùng có lợi ngày càng được khẳng định là những chuẩn mực quan trọng điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia trong khu vực. Cùng với các cơ chế do ASEAN dẫn dắt, Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) không chỉ đóng vai trò nền tảng cho hợp tác khu vực mà ngày càng lan tỏa rộng rãi, thu hút sự tham gia của hơn 50 nước đối tác ngoài ASEAN.

Quá trình hội nhập năng động đã đưa ASEAN vươn lên trở thành nền kinh tế lớn thứ năm thế giới năm 2025, với tổng GDP đạt 4.160 tỉ USD, và là một khâu quan trọng trong chuỗi cung ứng, sản xuất toàn cầu. Từ khi hình thành Cộng đồng năm 2015 đến nay, hội nhập kinh tế ASEAN đã đóng góp khoảng 5% GDP toàn khu vực, tạo hơn 4 triệu việc làm mới, qua đó cải thiện đáng kể đời sống của người dân. Hợp tác văn hóa, giáo dục và giao lưu nhân dân sôi động góp phần củng cố nền tảng xã hội và hình thành bản sắc của một Cộng đồng ASEAN “thống nhất trong đa dạng”, ngày càng gắn kết và lấy người dân làm trung tâm.

Mạng lưới đối tác rộng khắp, bao gồm tất cả các nước lớn và thể chế quốc tế quan trọng vừa là minh chứng cho vị thế ngày càng gia tăng của Hiệp hội, vừa tạo điều kiện để ASEAN thúc đẩy hợp tác sâu rộng vì các mục tiêu chung. Ngày càng nhiều đối tác mong muốn thiết lập hoặc nâng cấp quan hệ với ASEAN, mở ra các lĩnh vực và không gian hợp tác mới. Điều này cho thấy ASEAN không chỉ là điểm tựa ổn định, mà còn là động lực kiến tạo tương lai khu vực châu Á và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Bước vào giai đoạn phát triển mới

Thế giới đang bước vào một thời kỳ chuyển đổi nhanh chóng. Xung đột địa - chính trị, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng quyết liệt. Các chuẩn mực, luật chơi và chuỗi giá trị toàn cầu đang được tái định hình. Những đột phá về khoa học công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ số, công nghệ xanh vừa là động lực phát triển mới, vừa tạo thêm sức ép về cạnh tranh, khoảng cách phát triển, an ninh dữ liệu và năng lực thích ứng. Các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, đứt gãy chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, già hóa dân số ngày càng tác động sâu rộng đến tất cả các quốc gia.

Năm 2026 đánh dấu giai đoạn phát triển mới của ASEAN với việc đưa vào triển khai các mục tiêu của Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. ASEAN có những nền tảng quan trọng để hiện thực hóa Tầm nhìn này: Đó là tinh thần đoàn kết, ý chí chính trị thống nhất giữa các quốc gia thành viên; thể chế và hội nhập khu vực được tích lũy qua nhiều thập kỷ; thị trường gần 700 triệu dân với dân số trẻ năng động; và nhu cầu hợp tác sâu rộng để cùng ứng phó với các thách thức chung.

Tuy nhiên, bối cảnh mới đặt ra những yêu cầu mới. ASEAN không thể chỉ thích ứng hoặc phản ứng thụ động với những thay đổi của môi trường chiến lược, mà phải chủ động tham gia định hình luật chơi và dẫn dắt các xu thế phát triển của khu vực. Điều này đòi hỏi ASEAN tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức hợp tác theo hướng chủ động, hiệu quả và thực chất hơn, mang lại nhiều lợi ích thiết thực hơn cho người dân và các nước thành viên.

Lớn mạnh cùng ASEAN

Hơn ba thập kỷ đồng hành cùng ASEAN khẳng định quyết sách chiến lược đúng đắn của Đảng và Nhà nước về đối ngoại và hội nhập quốc tế. ASEAN ngày nay đã trở thành không gian chiến lược quan trọng, gắn bó mật thiết với các lợi ích an ninh, phát triển và vị thế quốc tế của Việt Nam. Chúng ta cũng tự hào đã cùng các nước thành viên đi qua nhiều dấu mốc lịch sử của ASEAN, từ mở rộng Hiệp hội, xây dựng Hiến chương ASEAN, hình thành Cộng đồng ASEAN, ứng phó đại dịch Covid-19, xây dựng cách tiếp cận chiến lược cho quản lý khủng hoảng Trung Đông, cho tới thúc đẩy kết nối, thu hẹp khoảng cách phát triển, đổi mới sáng tạo và phát triển bao trùm, bền vững.

Là thành viên chủ động, tích cực, có trách nhiệm, Việt Nam luôn kiên định với các nguyên tắc, giá trị nền tảng của ASEAN, tích cực góp phần giữ gìn sự  đoàn kết, vai trò trung tâm của ASEAN, đề cao luật pháp quốc tế và cấu trúc khu vực dựa trên luật lệ, nỗ lực thúc đẩy văn hóa thực thi, đưa kết quả thực chất và lợi ích của người dân thành thước đo của hợp tác.

Những đóng góp bền bỉ của Việt Nam cho ASEAN trong suốt chặng đường vừa qua phản ánh một nhận thức nhất quán: Thành công của ASEAN gắn liền với thành công của từng quốc gia thành viên; sức mạnh của ASEAN được tạo dựng từ trách nhiệm, lợi ích và tầm nhìn chiến lược chung. Với tinh thần đó và trên nền tảng cơ đồ, tiềm lực, vị thế đất nước sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam sẽ tiếp tục là một nhân tố tích cực, góp phần định hình những bước chuyển chiến lược quan trọng và tương lai phát triển của ASEAN.

Cùng kiến tạo tương lai khu vực

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới với khát vọng xây dựng đất nước hùng cường, thịnh vượng, tư duy “cùng ASEAN lớn mạnh” sẽ là phương hướng để
Việt Nam tham gia và đóng góp chủ động, tích cực, thực chất hơn cho Cộng đồng ASEAN và cùng kiến tạo tương lai chung của khu vực. Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, đa phương hóa, đa dạng hóa và tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Việt Nam sẽ nỗ lực vươn lên phát huy vai trò, sáng kiến và ý tưởng, nâng tầm đóng góp cho ASEAN theo sáu ưu tiên chiến lược sau.

Thứ nhất, chủ động tạo lập và giữ vững môi trường hòa bình, an ninh và ổn định của khu vực. Việt Nam sẽ kiên trì cùng các nước ASEAN củng cố đoàn kết, giữ vững vai trò trung tâm, kiên định các nguyên tắc, chuẩn mực ứng xử và nâng cao năng lực ứng phó chủ động trước các thách thức an ninh ngày càng phức tạp.
Việt Nam cũng sẽ nỗ lực cùng thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin, đề cao luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982; đóng góp vào các nỗ lực phòng ngừa xung đột, quản lý bất đồng, xử lý hài hòa các vấn đề khu vực trên cơ sở lợi ích chung và trách nhiệm chung.

Thứ hai, nâng cao năng lực tự cường và chất lượng hội nhập kinh tế khu vực. Việt Nam sẽ tích cực cùng ASEAN đẩy mạnh liên kết nội khối, đa dạng hóa thị trường, chuỗi cung ứng, bảo đảm an ninh kinh tế, nâng cao sức chống chịu trước các cú sốc, bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực; nâng cao chất lượng kết nối; tạo các động lực mới cho tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, thúc đẩy kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi năng lượng công bằng. Hội nhập kinh tế ASEAN đi vào chiều sâu và chất lượng sẽ bổ trợ trực tiếp cho Việt Nam trong việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số, đổi mới mô hình phát triển, hướng tới các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và 2045.  

Thứ ba, củng cố “văn hóa thực thi”. Trọng tâm là biến thỏa thuận thành dự án, biến sáng kiến thành kết quả đo đếm được, ưu tiên hỗ trợ các nước và địa phương còn gặp khó khăn, phát huy vai trò của doanh nghiệp, người dân và các thiết chế khu vực trong thu hẹp khoảng cách phát triển. Việt Nam sẽ cùng các nước thành viên đẩy mạnh hợp tác theo hướng này, đi đôi với các biện pháp bảo đảm an sinh xã hội, bảo vệ quyền của các nhóm yếu thế, để người dân thực sự trở thành chủ thể, động lực và nguồn lực của tiến trình phát triển Cộng đồng ASEAN.

Thứ tư, tăng cường quan hệ đối ngoại của ASEAN theo hướng chủ động, cân bằng và thực chất. Việt Nam sẽ cùng các nước thành viên làm sâu sắc và đa đạng hóa quan hệ với các đối tác trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng, cùng có lợi, đảm bảo vai trò trung tâm và phù hợp với các nguyên tắc của ASEAN. Trọng tâm là chuyển mạnh từ mở rộng quan hệ về số lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị chiến lược và hiệu quả thực chất của hợp tác; thúc đẩy triển khai Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AOIP), gắn kết các đối tác với những ưu tiên chiến lược của ASEAN về hòa bình, ổn định, kết nối, tăng trưởng xanh, chuyển đổi số, an ninh biển, an ninh lương thực, năng lượng và ứng phó biến đổi khí hậu.

Thứ năm, nâng tầm đóng góp của Việt Nam - từ tham gia tích cực đến thúc đẩy sự kiến tạo. Việt Nam sẽ chủ động đề xuất sáng kiến mới và tăng cường sức ảnh hưởng của ASEAN trong các lĩnh vực có thế mạnh. Đó là những lĩnh vực mà Việt Nam có năng lực và kinh nghiệm thực tiễn như chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, an ninh lương thực, quản lý nguồn nước, ứng phó biến đổi khí hậu, phát triển tiểu vùng, kết nối Mekong với ASEAN và thúc đẩy vai trò của thanh niên, phụ nữ, doanh nghiệp trong tiến trình xây dựng Cộng đồng.

Thứ sáu, đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao hiệu quả thể chế ASEAN. Việt Nam cùng các nước hướng tới một ASEAN tinh gọn, linh hoạt, có năng lực dự báo và hoạch định chính sách tốt hơn, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới. Điều này đòi hỏi ASEAN phải cải tiến quy trình phối hợp, nâng cao chất lượng tham vấn, phối hợp liên ngành, phát huy vai trò của Ban Thư ký ASEAN, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và dữ liệu trong theo dõi, đánh giá, triển khai các cam kết chung.

Trong bối cảnh thế giới và khu vực biến động nhanh, phức tạp và khó lường, Việt Nam càng tin tưởng rằng con đường phát triển của Việt Nam gắn liền với sự lớn mạnh của ASEAN. Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành, đóng góp và kiến tạo để cùng thực hiện thành công Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, để ASEAN không chỉ thích ứng với thời đại, mà còn chủ động kiến tạo và phát huy hiệu quả vai trò của Hiệp hội, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân và đóng góp vào hòa bình, ổn định, thịnh vượng chung của khu vực và thế giới.

* Tiêu đề bài viết do Toà soạn đặt