Doanh nghiệp chưa sẵn sàng

Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Xanh TP. HCM (HGBA) và là Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TPHCM (HUBA) cho biết, thế giới hiện nay không phải là VUCA (Biến động - Bất định - Phức tạp - Mơ hồ) mà đã chuyển sang thời kỳ BANI (Mong manh - Lo lắng - Phi tuyến tính - Khó lý giải). Cụ thể, nếu như thế giới VUCA cho phép các nhà điều hành “dự đoán và kiểm soát phần nào”, thì kỷ nguyên BANI không cho phép doanh nghiệp cơ hội đó. Các kế hoạch dài hạn - từng là niềm tin của nhiều lãnh đạo giờ đây có nguy cơ trở thành “di sản nguy hiểm” nếu thiếu sự linh hoạt và khả năng xoay trục nhanh chóng.

Cùng lúc, các quy định khắt khe từ thị trường quốc tế như CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon), tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội & Quản trị Doanh nghiệp), yêu cầu về phát thải và minh bạch chuỗi cung ứng đang siết chặt tại EU, Mỹ, Nhật Bản… buộc doanh nghiệp Việt phải chuyển đổi xanh, bền vững. Vì thế, ông Kỳ cho rằng, yêu cầu chuyển đổi xanh thực sự là một thách thức lớn với mọi doanh nghiệp. Doanh nghiệp vừa phải đầu tư chuyển đổi xanh, vừa phải chịu các thiệt hại về tài chính.

Trong khi đó, theo ông Kỳ, hiện có đến 90% doanh nghiệp trong nước vẫn chưa thực sự sẵn sàng cho hành trình chuyển đổi xanh. Bên cạnh khó khăn về vốn, nguyên nhân còn do thiếu hụt nhân lực chuyên môn và đặc biệt yếu kém trong năng lực thu thập, xử lý dữ liệu. một yếu tố then chốt trong thực hiện ESG. Các doanh nghiệp đang kiệt quệ nhưng vẫn phải đầu tư cho chuyển đổi xanh. Trong khi đó, doanh nghiệp đang luẩn quẩn trong bài toán giữa phục hồi, tăng tưởng và yêu cầu chuyển đổi xanh.

90% doanh nghiệp chưa thực sự sẵn sàng cho hành trình chuyển đổi xanh, do khó khăn về vốn, thiếu hụt nhân lực chuyên môn và yếu kém trong năng lực thu thập, xử lý dữ liệu.

Một thách thức không kém phần nguy hiểm khác được ông Chủ tịch HGBA nêu ra là tình trạng “xanh giả” (greenwashing). Ông Kỳ nhận định, hiện nhiều doanh nghiệp công bố cam kết ESG, trung hòa carbon… nhưng thiếu minh chứng thực chất, thiếu dữ liệu minh bạch. Hệ quả là người tiêu dùng và nhà đầu tư dễ bị đánh lừa, còn thị trường rơi vào trạng thái bất công và méo mó.

Bên cạnh đó, công nghệ cũng đặt doanh nghiệp vào tình thế “con dao hai lưỡi”. AI (Trí tuệ nhân tạo), IoT (Internet vạn vật), blockchain (công nghệ chuỗi khối) hay năng lượng tái tạo là những công cụ cần thiết cho xanh hóa. Nhưng chi phí đầu tư cao là rào cản lớn, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Mặt khác, AI còn có thể tạo ra nghịch lý: vận hành hiệu quả nhưng lại cắt giảm lao động, gây lệch dữ liệu, thậm chí đi ngược với mục tiêu chuyển đổi xanh nếu không được tích hợp và kiểm soát chặt chẽ.

Chuyển đổi xanh là xu hướng bắt buộc

Trong khi đó, chuyển đổi xanh là xu hướng bắt buộc; doanh nghiệp không thể bỏ qua, nếu không muốn đối mặt với rủi ro bị loại khỏi chuỗi cung ứng hoặc mất lòng tin của người tiêu dùng. Ông Kỳ khuyến nghị, doanh nghiệp cần xác định chuyển đổi xanh không thể là những điều chỉnh nhỏ lẻ. Trong việc xây dựng chiến lược dài hạn, các doanh nghiệp nên chia nhỏ mục tiêu, thử nghiệm nhanh, đo lường liện tục và xoay chuyển linh hoạt. Đồng thời, doanh nghiệp phải tái định hình mô hình kinh doanh và tư duy lãnh đạo. Doanh nghiệp phải tái cấu trúc toàn diện từ sản phẩm đến chuỗi cung ứng, quy trình, văn hóa doanh nghiệp và kể cả sứ mệnh phát triển.

TS. Bùi Thanh Minh, Phó giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) cũng cho rằng, để đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050 như Chính phủ đã cam kết tại hội nghị COP26 thì Việt Nam không thể thiếu sự hỗ trợ quốc tế. Cơ cấu phát thải của Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào điện than, giao thông và nông nghiệp, vốn chiếm lần lượt khoảng 30%, 7,2% và 43% tổng phát thải quốc gia.

Theo TS. Minh, Việt Nam đang vận hành song song hai mô hình tăng trưởng: dựa trên hiệu quả (efficiency-driven) và dựa trên đổi mới sáng tạo (innovation-driven). Đây là giai đoạn bản lề để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Bốn nghị quyết trung ương gần đây liên tiếp được ban hành được ví như “bộ tứ trụ cột” cho phát triển, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân gồm Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới; Nghị quyết 66-NQ/TW về cải cách xây dựng và thực thi pháp luật; Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân.

Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh (Quyết định 1658/QĐ-TTg năm 2021), Danh mục công nghệ chiến lược (2025) và Quy định tiêu chí môi trường cho dự án đầu tư xanh (2025) tạo nền tảng chính sách cho phát triển bền vững. Ba hướng đi chiến lược đang được nhấn mạnh, gồm: xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại; ứng dụng công nghệ số (AI, IoT, Big Data) trong giám sát phát thải, quản trị năng lượng; kết hợp vốn trong nước và quốc tế để phát triển cụm công nghiệp xanh, đáp ứng tiêu chuẩn ESG toàn cầu.

Cùng với các chính sách vĩ mô, chuyển động ở cấp ngành của Việt Nam cũng đang diễn ra ráo riết. Ngành nông nghiệp phát triển mô hình carbon thấp, hữu cơ, tuần hoàn; triển khai chương trình 1 triệu ha lúa phát thải thấp. Ngành năng lượng đang chuyển dịch từ than sang điện gió, mặt trời, LNG; phát triển lưới điện thông minh và thủy điện tích năng. Trong khi đó ngành giao thông đang thúc đẩy xe điện, logistics xanh, metro, đường sắt đô thị còn ngành du lịch đang đẩy mạnh du lịch sinh thái, chứng nhận “cơ sở lưu trú xanh”.

Theo McKinsey (2022), Việt Nam sở hữu tiềm năng trên 1.000 GW năng lượng tái tạo, đủ để trở thành trung tâm sản xuất hydro xanh chi phí cạnh tranh hàng đầu thế giới. Việc hình thành các cụm công nghiệp xanh quanh nguồn năng lượng tái tạo không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn tạo động lực lan tỏa cho các doanh nghiệp nhỏ hơn trong chuỗi giá trị.

Vì vậy, TS. Minh cho rằng, kinh tế xanh không còn là khái niệm xa vời, mà là yêu cầu tất yếu với Việt Nam trong thế giới đầy biến động. Tận dụng được nội lực từ cải cách và đổi mới, đồng thời thích ứng với áp lực bên ngoài về tiêu chuẩn xanh và cạnh tranh công nghệ, Việt Nam sẽ không thể ngập ngừng mà phải quyết đoán đi theo con đường vừa duy trì tăng trưởng, vừa khẳng định vị thế trong nền kinh tế toàn cầu.