Đây là hoạt động mở đầu trong chuỗi tọa đàm chuyên sâu được tổ chức tại ba miền Bắc – Trung – Nam, nhằm đánh giá thực trạng, nhận diện nhu cầu và đề xuất giải pháp đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI).

Nhà báo loay hoay với dữ liệu số, công nghệ

Ông Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cho biết sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng truyền thông mới không chỉ làm thay đổi cách thức sản xuất, phân phối, tiếp nhận thông tin mà còn đặt ra những yêu cầu mới về tư duy, năng lực và bản lĩnh nghề nghiệp đối với mỗi người làm báo.

Buổi Tọa đàm do Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức, chia sẻ về việc áp dụng AI vào xuất bản báo chí.

Theo ông Dũng, vấn đề không phải công nghệ có thể thay thế nghề báo hay không, mà là người làm báo cần thay đổi như thế nào để tiếp tục thực hiện tốt sứ mệnh của mình.

“AI có thể tổng hợp dữ liệu, tạo ra hàng vạn con chữ, nhưng không thể có lòng trắc ẩn, sự cẩn trọng trước một số phận con người, và càng không thể chịu trách nhiệm pháp lý hay đạo đức về những gì mình viết”, ông Dũng nhấn mạnh.

Ông Dũng cho rằng, trong bối cảnh công nghệ AI phát triển bùng nổ, các nhà báo không được phép đứng yên. Tại các cơ quan báo chí địa phương hiện còn thiếu những người làm báo thực sự hiểu và làm chủ công nghệ. Phóng viên vẫn loay hoay trong khai thác dữ liệu số, lúng túng trước làn sóng thông tin giả, đôi khi bị cuốn theo áp lực về tốc độ, số lượng và hiệu quả tiếp cận công chúng mà quên đi chiều sâu của tác phẩm và sức sáng tạo của người làm báo.

Ông Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng Ban Nhân Dân điện tử Báo Nhân Dân, cho biết trước yêu cầu phát triển của AI, các tòa soạn buộc phải thay đổi cơ cấu tổ chức.

Ông Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng Ban Nhân Dân điện tử Báo Nhân Dân: “Nhà báo không biết sử dụng AI sẽ bị thay thế”.

Theo ông Nhật, AI đem lại nhiều lợi ích thiết thực, giúp tốc độ xuất bản nhanh gấp 3 lần trước đây. Nếu trước kia, biên tập viên phải đọc từng câu, từng chữ để dò lỗi chính tả thì nay, khi tích hợp AI vào hệ thống CMS, công việc kiểm tra được thực hiện nhanh chóng, tiết kiệm thời gian cho phóng viên và tòa soạn.

“Trước đây ở Ban Điện tử của tôi làm, quy trình một bản tin đưa lên CMS điện tử và xuất bản mất 30 phút, nhưng giờ chỉ mất mấy phút”, ông Nhật ví dụ.

Không chỉ hỗ trợ biên tập, AI còn giúp tìm kiếm, lọc và xử lý dữ liệu hiệu quả. Trước đây, khi nhận tài liệu từ các hội nghị, ông phải tự đọc và sắp xếp. Hiện nay, chỉ cần dùng điện thoại chụp tài liệu, AI có thể tự động lọc, phân loại, giúp rút ngắn thời gian xử lý nhanh hơn 100 lần.

Ông Nhật cho rằng, nếu phóng viên, nhà báo không áp dụng AI sẽ rất thiệt thòi.

“AI không thể thay thế nhà báo, nhưng nhà báo biết sử dụng AI sẽ thay thế nhà báo không biết sử dụng AI”, ông Nhật nhấn mạnh. Vì vậy, đào tạo, hướng dẫn ứng dụng AI cho đội ngũ nhà báo, phóng viên hiện là nhiệm vụ hàng đầu.

Không ứng dụng AI sẽ tụt hậu

Chia sẻ về ứng dụng AI, tự động hóa, báo chí dữ liệu và quản trị rủi ro trên không gian số, nhà báo Nguyễn Thị Kim Hải, Phó Trưởng phòng Khoa học công nghệ và Chuyển đổi số, Ban Thời sự, Đài Truyền hình Việt Nam, cho biết AI và công nghệ tự động hóa đã được ứng dụng trong hầu hết các khâu tác nghiệp, sản xuất và xuất bản báo chí.

Theo bà Hải, 97% các cơ quan tòa soạn đã ứng dụng công nghệ vào quy trình sản xuất tin, bài, từ gợi ý, tìm kiếm đề tài, đặt câu hỏi, bóc băng, ghi hình, chuyển đổi lời thoại đến biên tập, xuất bản. Có 96% nhà báo được hỏi cho biết đã ứng dụng AI trong quá trình tác nghiệp và sản xuất, xuất bản tin, bài.

“Trong khi các nhà báo Việt Nam đang băn khoăn có nên sử dụng AI vào quá trình tác nghiệp không, thì các tòa soạn ở nước ngoài đã ứng dụng công nghệ này từ lâu, với quy trình chặt chẽ và hiệu quả. Nếu còn đặt câu hỏi trên thì đó là vấn đề rất lỗi thời và nhà báo, phóng viên đó rất dễ bị thay thế khỏi tòa soạn”, bà Nguyễn Thị Kim Hải khẳng định.

Bên cạnh những lợi ích, bà Hải cũng đưa ra các khuyến cáo về rủi ro khi ứng dụng AI vào tòa soạn. Nhiều công cụ AI hiện nay như ChatGPT, Gemini… có thể bóp méo thông tin, cung cấp dữ liệu sai lệch về vấn đề lãnh thổ và xã hội; trích dẫn nguồn không chính xác, sử dụng thông tin cũ hoặc không phù hợp với bối cảnh. Đáng chú ý, dù nội dung do AI tạo ra thường trôi chảy, logic nhưng vẫn có thể chứa nhiều sai sót.

“Không ứng dụng AI sẽ tụt hậu, bị thụt lùi phía sau, cho nên các tòa soạn phải có trách nhiệm, cẩn trọng, kiểm soát tốt thông tin khi ứng dụng công nghệ này. Quyết định biên tập, kiểm duyệt phải ở con người. Nhà báo, phóng viên cần đối chiếu thông tin do AI cung cấp với chuyên gia, nhà khoa học và các cổng thông tin điện tử chính thống của cơ quan nhà nước…”, bà Hải góp ý.

“AI có thể viết nhanh, dựng nhanh nhưng nhà báo vẫn chịu trách nhiệm chính cho tác phẩm của mình”, bà Hải nói.

Chú trọng đào tạo báo chí chính sách

Về đổi mới nội dung, phương pháp bồi dưỡng nghiệp vụ và đào tạo thực chiến, ông Lê Xuân Trung, Phó Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ điện tử, nhấn mạnh yêu cầu đào tạo nhà báo có năng lực truyền thông chính sách.

Ông Trung dẫn ví dụ về việc truyền thông dự thảo quy định liên quan đến hiến mô, tạng ở trẻ em dưới 18 tuổi. Theo ông, nhiều người làm truyền thông chính sách chưa hiểu đầy đủ nội dung, dẫn đến việc tuyên truyền chưa chính xác.

Ông Lê Xuân Trung, Phó Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ điện tử kiến nghị cần đào tạo phóng viên tuyên truyền về chính sách.

Cụ thể, nhiều phóng viên chưa phân biệt rõ thế nào là mô, thế nào là tạng; mô và tạng khác nhau ra sao; thế nào là mô tái sinh, mô không tái sinh. Vì vậy, việc chuyển tải thông tin chưa đúng. Chỉ sau khi Bộ trưởng Bộ Y tế giải trình, các vấn đề liên quan đến chính sách hiến mô, hiến tạng mới được hiểu rõ hơn.

Ông Lê Xuân Trung kiến nghị Hội Nhà báo Việt Nam cần hướng dẫn và tổ chức các lớp đào tạo phóng viên có kỹ năng phản biện, góp ý chính sách.

“Hội Nhà báo nên đào tạo phóng viên chính sách. Sau đào tạo, các phóng viên sẽ tham gia viết về chính sách, phản biện, góp ý cho chính sách. Họ sẽ làm đề tài thật, tham gia tác nghiệp thật, xuất bản tin, bài trên các tòa soạn, làm sản phẩm đa phương tiện… để góp ý cho chính sách”, ông Trung nói.