Trong bối cảnh kinh tế thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc, các chuyên gia, học giả và nhà hoạch định chính sách tham dự Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 cho rằng, ASEAN cần sớm định hình mô hình phát triển mới nhằm thích ứng với những thay đổi của môi trường toàn cầu.

Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan nhận định mô hình tăng trưởng truyền thống từng giúp ASEAN đạt nhiều thành tựu đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ. Trong nhiều thập niên, tăng trưởng của khu vực dựa trên các nền kinh tế mở, dòng vốn FDI, lực lượng lao động cạnh tranh và định hướng xuất khẩu, góp phần đưa hàng triệu người thoát nghèo và đưa ASEAN trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan cho rằng, ASEAN cần tập trung vào ba ưu tiên chiến lược để có thể thích ứng tốt với những chuyển động trên toàn cầu. Ảnh: Đức Thanh.

Tuy nhiên, theo ông, những điều kiện từng bảo đảm thành công cho mô hình này đang thay đổi nhanh chóng khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, rủi ro khí hậu ngày càng lớn, trong khi nhiều nền kinh tế ASEAN đối mặt với già hóa dân số, tăng trưởng năng suất chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Trước bối cảnh đó, ASEAN cần tập trung vào ba ưu tiên chiến lược gồm nâng cao khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuẩn bị cho tương lai. Theo ông Sarun Charoensuwan, khu vực cần duy trì môi trường thương mại và đầu tư cởi mở, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, củng cố an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng số, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phát triển kỹ năng số cho người dân.

GS. Lee Keun đến từ Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc). Ảnh: Đức Thanh.

Đồng quan điểm, bà Mari Pangestu, nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có tiền lệ dưới tác động đồng thời của những thay đổi về cán cân quyền lực quốc tế, các thách thức dân số và y tế, quá trình chuyển đổi năng lượng, biến đổi khí hậu và cuộc cách mạng công nghệ số, đặc biệt là AI.

Theo bà, ASEAN cần phát huy năng lực hành động thay vì chỉ thích ứng thụ động với các biến động bên ngoài. Khu vực cần chuyển từ mô hình thu hút FDI phục vụ lắp ráp đơn giản sang thu hút các dòng vốn có khả năng chuyển giao công nghệ, phát triển chuỗi cung ứng nội địa và tạo ra việc làm có giá trị gia tăng cao hơn.

Bà Mari Pangestu đề xuất, ASEAN tập trung vào năm ưu tiên gồm đẩy nhanh thực thi và nâng cấp RCEP, nâng cao độ phức tạp của nền kinh tế, phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghệ chiến lược, biến chuyển đổi xanh thành động lực tăng trưởng và lồng ghép tư duy địa kinh tế vào mọi trụ cột hợp tác của ASEAN.

Từ góc nhìn học giả, GS. Lee Keun của Đại học Quốc gia Seoul cho rằng, sự trở lại của chính sách công nghiệp là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của kinh tế thế giới hiện nay. Theo ông, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng và chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt nhiều rủi ro, các quốc gia cần chủ động hỗ trợ những ngành công nghiệp có tiềm năng tạo ra năng lực cạnh tranh mới.

Ông dẫn kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc xây dựng các "nhà vô địch quốc gia" và cho rằng Việt Nam có thể thúc đẩy mạnh hơn các doanh nghiệp đầu tàu trong những lĩnh vực có lợi thế, đồng thời đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô.

Trong khi đó, GS. Masahiro Kawai của Đại học Tokyo nhận định không tồn tại một mô hình phát triển bất biến cho mọi giai đoạn. Theo ông, các quốc gia luôn phải điều chỉnh mô hình phát triển phù hợp với trình độ kinh tế, bối cảnh quốc tế và các ưu tiên chính sách mới.

Dù vậy, những yếu tố từng làm nên thành công của ASEAN như định hướng mở, thu hút đầu tư nước ngoài, hội nhập kinh tế khu vực và sự kết hợp thực dụng giữa Nhà nước với thị trường vẫn còn nguyên giá trị. Điều quan trọng là ASEAN cần mở rộng nhu cầu trong nước và khu vực, đa dạng hóa đối tác thương mại, tăng cường tự chủ chiến lược và xây dựng những lợi thế riêng không dễ thay thế.

TS. Võ Trí Thành (thứ 2 từ trái sang) chia sẻ quan điểm tại phiên thảo luận. Ảnh: Đức Thanh.

Đại diện Việt Nam, TS. Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cho rằng, tư duy phát triển hiện nay đã thay đổi đáng kể, từ mục tiêu tăng trưởng đơn thuần sang phát triển bao trùm, bền vững, có khả năng chống chịu và dựa trên đổi mới sáng tạo.

Theo ông, quá trình phát triển hiện nay gắn với hàng loạt chuyển đổi lớn như từ kinh tế nâu sang kinh tế xanh, từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn và từ kinh tế truyền thống sang kinh tế số. Điều này đòi hỏi các quốc gia phải xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt hơn, đồng thời tiếp tục cải cách thể chế theo hướng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

TS. Võ Trí Thành cũng đề xuất ASEAN nghiên cứu hình thành một "Cộng đồng Đổi mới sáng tạo ASEAN", qua đó tạo thêm động lực cho tiến trình hội nhập và phát triển của khu vực trong giai đoạn tới.