Trường hợp điển hình là một bệnh nhân nam, 50 tuổi, mắc bệnh lichen phẳng, đã uống 10 mg methotrexate mỗi ngày liên tục trong 5 ngày thay vì dùng 10 mg mỗi tuần theo đơn. Khi xuất hiện các tổn thương đỏ, phù nề và đau rát vùng sinh dục, hậu môn, ông vẫn tiếp tục uống thuốc với liều tương tự trong 5 ngày tiếp theo.

Việc sử dụng thuốc không có chỉ định chuyên môn, dùng thuốc theo lời mách bảo hoặc tự tìm hiểu trên mạng là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng kháng thuốc và các biến chứng y khoa ngày càng gia tăng.

Sau đó, tình trạng bệnh trở nên nghiêm trọng, buộc phải nhập viện. Kết quả xét nghiệm cho thấy men gan của bệnh nhân tăng gấp 4 lần mức bình thường, được chẩn đoán ngộ độc methotrexate cấp tính.

Một trường hợp khác là bệnh nhân nữ 55 tuổi, bị vảy nến thể mảng, cũng tự ý sử dụng 10 mg methotrexate mỗi ngày trong 4 tuần liên tục.

Hậu quả, bệnh nhân bị ngộ độc nặng với biểu hiện hoại tử da, loét niêm mạc, suy tủy nặng dẫn đến giảm tiểu cầu và bạch cầu, tăng nguy cơ nhiễm trùng toàn thân.

Theo bác sỹ Quách Thị Hà Giang, Trưởng khoa Điều trị bệnh da nam giới, các bệnh nhân được điều trị tích cực bằng bù dịch, kiềm hóa nước tiểu, bổ sung acid folic, kết hợp yếu tố kích thích tạo máu và kháng sinh khi có dấu hiệu nhiễm trùng.

Hiện tại, các bệnh nhân đều hồi phục tốt, toàn trạng ổn định, các tổn thương da và niêm mạc đã lành, tình trạng suy gan và suy tủy được cải thiện rõ rệt.

Methotrexate là thuốc điều hòa miễn dịch, có tác dụng giảm viêm, thường được sử dụng trong điều trị vảy nến, viêm da cơ địa và một số bệnh tự miễn.

Tuy có hiệu quả cao và chi phí thấp, song thuốc chỉ được dùng theo liều hàng tuần, tuyệt đối không được uống hàng ngày. Đây là lỗi thường gặp và có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như loét da, suy tủy, tổn thương gan, thận và thần kinh trung ương. Nếu không phát hiện và xử trí kịp thời, ngộ độc methotrexate có thể đe dọa tính mạng người bệnh.

Không chỉ thuốc kê đơn, tình trạng người dân tự ý sử dụng nhiều loại thuốc và thực phẩm chức năng cùng lúc cũng đang trở nên đáng báo động.

Một phụ nữ 35 tuổi tại Quảng Ninh, sau sinh bị tăng cân, đã mua qua mạng một "combo" gồm 6 loại thuốc giảm cân bao gồm thuốc lợi tiểu, nhuận tràng, viên tan mỡ và ức chế thèm ăn.

Cân nặng giảm nhanh trong thời gian đầu khiến bệnh nhân tin rằng mình đã tìm được phương pháp hiệu quả, nhưng chỉ sau vài tháng, chị phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng rối loạn điện giải, suy gan và rối loạn nhịp tim.

Theo bác sỹ Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam), nếu tiếp tục sử dụng thuốc theo cách này, bệnh nhân có thể mất mạng.

Một trường hợp tương tự là một thanh niên 25 tuổi, nhân viên kinh doanh kiêm vận động viên thể hình nghiệp dư, bị chẩn đoán suy thận mạn do viêm kẽ thận sau thời gian dài sử dụng hàng loạt thực phẩm chức năng và thuốc tăng cơ không rõ nguồn gốc.

Hiện tượng dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, bao gồm cả thuốc kê đơn, không kê đơn, thảo dược và thực phẩm chức năng, được gọi là đa dược lý (polypharmacy). Đây là một trong những nguyên nhân gây ra các tương tác thuốc nguy hiểm và gây áp lực lên gan, thận, hai cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa và đào thải thuốc.

Một số kết hợp có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, như dùng đồng thời thuốc an thần với kháng histamin có thể gây buồn ngủ quá mức; dùng paracetamol từ nhiều loại thuốc cảm cúm khác nhau dẫn đến ngộ độc gan cấp tính; hay kết hợp thuốc chống viêm NSAID với kháng sinh nhóm aminoglycosid làm tăng nguy cơ tổn thương thận. Nghiêm trọng hơn, một số sản phẩm được quảng cáo là "bảo vệ gan" trên thực tế lại chính là chất độc nếu sử dụng sai cách hoặc quá liều.

Theo PGS-TS.Lê Văn Truyền, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, tình trạng lạm dụng thuốc, đặc biệt là kháng sinh, đang trở nên đáng lo ngại. Việc sử dụng thuốc không có chỉ định chuyên môn, dùng thuốc theo lời mách bảo hoặc tự tìm hiểu trên mạng là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng kháng thuốc và các biến chứng y khoa ngày càng gia tăng.

Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Y học Anh (BMJ) cho thấy việc sử dụng đa dược lý không có hướng dẫn của bác sỹ làm tăng nguy cơ nhập viện ở người trẻ lên tới 52%. Trong khi đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo rằng kháng kháng sinh có thể cướp đi 10 triệu sinh mạng mỗi năm vào năm 2050 nếu không có biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt.

Để hạn chế rủi ro, bác sỹ Nguyễn Huy Hoàng khuyến nghị người dân cần thực hiện nguyên tắc "Biết, kiểm tra, hỏi" của WHO, nghĩa là biết rõ thông tin thuốc, kiểm tra nguồn gốc sản phẩm và hỏi ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

Tuyệt đối không tự ý tái sử dụng thuốc, không chia sẻ thuốc với người khác, và không dùng nhiều loại thuốc cùng lúc khi không có chỉ định. Về phía cơ quan quản lý, cần siết chặt việc bán thuốc kê đơn, triển khai rộng rãi đơn thuốc điện tử, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh thuốc không phép, quảng cáo sai sự thật.

Các bác sỹ, dược sỹ cần nâng cao trách nhiệm chuyên môn, chỉ kê đơn khi thực sự cần thiết, tư vấn kỹ cho bệnh nhân về nguy cơ khi dùng sai thuốc hoặc kết hợp thuốc không hợp lý.