Từ thực tế điều trị tại cơ sở y tế chuyên khoa, các bác sỹ cảnh báo, mặc dù phần lớn người mắc cúm mùa có diễn biến nhẹ, vẫn tồn tại một tỷ lệ không nhỏ có thể chuyển nặng và tử vong nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời.

Biến chứng nặng của cúm mùa thường diễn ra theo hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là những người cao tuổi hoặc có bệnh lý nền như tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)…

Theo các bác sỹ, người dân không nên chủ quan với cúm mùa, đặc biệt ở người cao tuổi, người mắc bệnh nền và cả người trẻ khỏe mạnh.

Ở những trường hợp này, virus cúm không chỉ gây bệnh hô hấp mà còn trở thành yếu tố kích hoạt khiến các bệnh mạn tính bùng phát. Người bệnh có nguy cơ cao gặp các biến cố nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, viêm phổi, nhiễm trùng huyết và tử vong.

Nhóm thứ hai là những người trước đó hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn có thể diễn biến nặng. Virus cúm không chỉ tấn công đường hô hấp mà còn gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể. Một số người trẻ không có bệnh nền vẫn có thể mắc viêm phổi nặng dẫn đến suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim và phải điều trị hồi sức tích cực.

BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cảnh báo đối với nhóm nguy cơ cao, cúm mùa không đơn thuần là một đợt nhiễm virus cấp tính mà là "cú sốc" đối với toàn bộ cơ thể.

Các nghiên cứu cho thấy sau khi mắc cúm, nguy cơ nhồi máu cơ tim có thể tăng gấp 6-10 lần, trong khi nguy cơ đột quỵ tăng khoảng 8 lần. Người mắc đái tháo đường nếu nhiễm cúm có nguy cơ nhập viện cao gấp 6 lần và nguy cơ tử vong cao gấp 2-3 lần so với người bình thường.

Không dừng lại ở đó, cúm còn làm suy giảm miễn dịch, tạo điều kiện cho vi khuẩn tấn công gây viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và nhiều biến chứng nguy hiểm khác. Với người cao tuổi, một đợt cúm nặng có thể khiến họ mất khả năng tự chăm sóc bản thân trong thời gian dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Gánh nặng của cúm mùa cũng thể hiện ở thời gian điều trị và chi phí y tế. Nếu người mắc cúm thông thường chỉ cần khoảng 5-7 ngày để hồi phục thì các trường hợp biến chứng nặng có thể phải điều trị nhiều tuần hoặc nhiều tháng tại bệnh viện.

Những ca bệnh phải hồi sức tích cực thường cần sử dụng hàng loạt kỹ thuật hiện đại như thở máy, lọc máu liên tục, tim phổi nhân tạo (ECMO), kết hợp các thuốc kháng sinh và kháng nấm thế hệ mới để xử trí bội nhiễm. Chi phí điều trị có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng cho một ca bệnh. Bên cạnh đó, không ít trường hợp trở nặng xuất phát từ tâm lý chủ quan hoặc những sai lầm trong quá trình tự điều trị tại nhà.

Theo bác sỹ, sai lầm phổ biến nhất là coi cúm chỉ là bệnh thông thường, có thể tự khỏi nên không theo dõi sát diễn biến. Trong khi phần lớn người bệnh hồi phục sau vài ngày, vẫn có một tỷ lệ nhất định diễn biến rất nhanh, kể cả ở người trẻ khỏe mạnh.

Một sai lầm khác là tự ý sử dụng kháng sinh hoặc các thuốc chứa corticoid. Vì cúm do virus gây ra nên kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng nếu chưa có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn. Việc tự dùng kháng sinh không những không giúp bệnh cải thiện mà còn làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh.

Đối với corticoid, dù có thể giúp giảm sốt hoặc giảm ho nhanh, thuốc lại làm suy giảm miễn dịch, tạo điều kiện cho bệnh tiến triển nặng hơn và tăng nguy cơ bội nhiễm. Khi hạ sốt, người bệnh cũng cần tránh sử dụng các thuốc chứa Aspirin vì có thể gây hội chứng Reye, biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm, dẫn đến tổn thương não và suy gan cấp.

Điều khiến các bác sỹ lo ngại nhất là nhiều người bỏ lỡ "thời gian vàng" vì cố gắng chịu đựng tại nhà cho đến khi bệnh đã diễn biến nặng.

Theo khuyến cáo của BSCKII Nguyễn Trung Cấp, người dân cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục không giảm sau 48 giờ, khó thở, tức ngực, thở nhanh, nôn nhiều không ăn uống được, lơ mơ hoặc rối loạn ý thức.

Với người cao tuổi và người mắc bệnh nền, các biểu hiện đôi khi không điển hình mà chỉ là tình trạng mệt mỏi, suy kiệt nhanh, vì vậy càng cần được theo dõi sát.

Để hạn chế nguy cơ mắc cúm và biến chứng, các chuyên gia nhấn mạnh phòng bệnh luôn là giải pháp hiệu quả nhất. Ngoài việc đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, hạn chế tiếp xúc với người đang mắc bệnh, vệ sinh tay thường xuyên và giữ gìn vệ sinh hô hấp, tiêm vắc-xin cúm hằng năm vẫn là biện pháp bảo vệ chủ động và hiệu quả nhất.

Các thống kê được bác sỹ dẫn cho thấy, mắc cúm có thể làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim khoảng 6-10 lần và nguy cơ đột quỵ khoảng 8 lần. Với người mắc đái tháo đường, cúm có thể làm nguy cơ nhập viện tăng gấp 6 lần và nguy cơ tử vong tăng 2-3 lần so với người không mắc bệnh.

Điều đáng lưu ý là tác động của cúm không chỉ giới hạn ở đường hô hấp. Khi cơ thể phản ứng mạnh với nhiễm virus, tình trạng viêm và những thay đổi về tuần hoàn có thể tạo thêm sức ép đối với hệ tim mạch, đặc biệt ở người vốn đã có bệnh nền.

Trong những trường hợp nặng, bệnh nhân có thể phải điều trị kéo dài tại khoa hồi sức tích cực, cần thở máy, lọc máu, thậm chí sử dụng ECMO. Đối với người cao tuổi, khả năng phục hồi thường chậm hơn, kéo theo thời gian nằm viện dài, tăng chi phí điều trị và gánh nặng chăm sóc đối với gia đình.

Trong khi đó, phần lớn các trường hợp mắc cúm mùa chỉ có những triệu chứng như sốt, mệt mỏi, sổ mũi hoặc ho khan và có thể tự khỏi sau khoảng 5-7 ngày. Chính đặc điểm này dễ tạo tâm lý coi cúm là bệnh nhẹ và có thể tự điều trị tại nhà.

Tuy nhiên, vẫn có một tỷ lệ bệnh nhân diễn biến nặng, không chỉ ở người cao tuổi, người có bệnh nền mà thậm chí có thể xảy ra ở người trẻ, trước đó khỏe mạnh. Vì vậy, việc đánh giá mức độ nguy hiểm của cúm không nên chỉ dựa vào những biểu hiện trong những ngày đầu.

Một vấn đề khác được các bác sỹ cảnh báo là tình trạng tự mua thuốc điều trị, đặc biệt là kháng sinh hoặc thuốc chứa corticoid. Cúm là bệnh do virus gây ra nên kháng sinh không có tác dụng điều trị virus cúm. Kháng sinh chỉ được sử dụng khi có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn và cần tuân thủ chỉ định của bác sỹ.

Việc tự ý sử dụng kháng sinh không những không giúp điều trị đúng nguyên nhân mà còn làm gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh. Đây đang là một thách thức lớn đối với y tế khi những loại thuốc vốn có tác dụng điều trị nhiễm khuẩn có thể dần mất hiệu quả do sử dụng không hợp lý.

Tương tự, một số loại thuốc chứa corticoid có thể khiến các triệu chứng như ho, sốt giảm nhanh, tạo cảm giác bệnh đang thuyên giảm. Tuy nhiên, việc sử dụng không đúng chỉ định có thể ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, khiến diễn biến bệnh trở nên phức tạp và làm tăng nguy cơ bội nhiễm.

Một sai lầm khác là bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo, cố gắng chịu đựng tại nhà và chỉ đến bệnh viện khi tình trạng đã nặng. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với người cao tuổi bởi các biểu hiện bệnh đôi khi không điển hình.

Theo đó, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế khi sốt cao liên tục không hạ sau 48 giờ, xuất hiện tức ngực, khó thở, thở nhanh, nôn nhiều không thể ăn uống hoặc có biểu hiện li bì, lú lẫn.

Đặc biệt, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh nền nên đi khám sớm khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ cúm để được đánh giá và điều trị phù hợp, thay vì chờ bệnh trở nặng mới nhập viện.

Người dân cũng không nên tự ý sử dụng thuốc khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Việc dùng thuốc không phù hợp không chỉ che lấp triệu chứng mà còn có thể làm gia tăng nguy cơ biến chứng hoặc khiến quá trình xử trí sau đó khó khăn hơn.

Trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa, phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm có nguy cơ gây biến chứng ở người cao tuổi ngày càng trở thành một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe chủ động.

Bác sỹ Lê Thị Kim Hoa, đại diện Hệ thống tiêm chủng Safpo Potec cho hay, các biện pháp cơ bản như vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang tại nơi đông người, hạn chế tiếp xúc với người đang có triệu chứng nhiễm trùng hô hấp vẫn có vai trò quan trọng trong giảm nguy cơ lây nhiễm.

Người cao tuổi cần duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ, nghỉ ngơi hợp lý và đặc biệt tuân thủ điều trị các bệnh mạn tính. Kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và những bệnh nền khác cũng góp phần hạn chế nguy cơ bệnh trở nặng nếu không may mắc cúm.

Bên cạnh đó, tiêm vắc-xin cúm là một trong những biện pháp chủ động giúp phòng bệnh và giảm nguy cơ biến chứng. Không chỉ người cao tuổi và người có bệnh nền, các thành viên khác trong gia đình cũng cần chú ý phòng bệnh nhằm hạn chế khả năng mang virus về lây truyền cho những người có nguy cơ cao.

Nói về các biện pháp hạn chế ca mắc, diễn biến nặng cũng như tử vong do cúm mùa, theo bác sỹ Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng chống dịch của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, tiêm vắc-xin phòng cúm giúp giảm rõ rệt nguy cơ nhập viện, giảm mức độ tổn thương phổi và hạn chế khả năng tiến triển thành hội chứng suy hô hấp cấp.

Đối với người mắc bệnh tự miễn hoặc người ghép thận đang sử dụng thuốc chống thải ghép, tiêm vắc-xin cúm hằng năm là biện pháp bảo vệ cần thiết, an toàn và không ảnh hưởng đến chức năng thận ghép. Việc tiêm trước mùa cúm khoảng bốn đến sáu tuần giúp cơ thể có đủ thời gian tạo miễn dịch, từ đó hạn chế tối đa các trường hợp diễn biến nặng.

Bàn thêm về điều này, bác sỹ Lê Thị Kim Hoa cho hay, dù cúm mùa thường diễn biến nhẹ, bệnh vẫn có thể tiến triển nặng với các biểu hiện như sốt cao, khó thở, phù phổi do suy tim và thậm chí dẫn đến tử vong.

Virus cúm mùa gồm nhiều chủng khác nhau, trong đó có cúm A H1N1, cúm A H3N2 và hai chủng cúm B, với khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục qua từng năm. Các chủng cúm B cũng có thể gây biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính. Do đó, việc tiêm nhắc lại vắc-xin cúm hằng năm là cần thiết để đảm bảo hiệu quả bảo vệ.

Tổ chức Y tế thế giới duy trì hệ thống giám sát virus cúm trên phạm vi toàn cầu, trong đó có Việt Nam, nhằm theo dõi và xác định các chủng virus lưu hành theo từng khu vực.

Từ dữ liệu này, tổ chức dự báo các chủng virus xuất hiện trong mùa Đông và Xuân của Bắc bán cầu và mùa tương ứng tại Nam bán cầu, đồng thời hướng dẫn sản xuất vắc-xin phù hợp với từng mùa.

Việt Nam thuộc Bắc bán cầu, vì vậy người dân được khuyến cáo tiêm vắc-xin cúm Bắc bán cầu mỗi năm một lần, trước khi mùa cúm bắt đầu, để được bảo vệ trong suốt mùa Đông và Xuân.

Cũng theo chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec, vắc-xin cúm được khuyến cáo cho tất cả mọi người từ sáu tháng tuổi trở lên, đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính.

Trong bối cảnh virus cúm liên tục biến đổi và nguy cơ dịch bệnh luôn tiềm ẩn, tiêm vắc-xin cúm hằng năm là biện pháp phòng bệnh đơn giản, chủ động và hiệu quả nhất. Bảo vệ sức khỏe bản thân cũng chính là góp phần bảo vệ gia đình và cộng đồng.

Để chủ động phòng, chống dịch bệnh cúm, ngoài vắc-xin, Bộ Y tế khuyến cáo người dân thường xuyên rửa tay, che miệng khi ho, hắt hơi; không đưa tay lên mắt, mũi, miệng khi chưa rửa sạch; đeo khẩu trang khi đến nơi tập trung đông người, trên các phương tiện giao thông công cộng hoặc khi có các triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh để bảo vệ bản thân và người xung quanh.