Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trang trọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Thời khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố trước toàn thể nhân dân Việt Nam và thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong ngày Thu lịch sử 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình đã ghi một dấu son chói lọi trong lịch sử dân tộc Việt Nam, đồng thời khẳng định giá trị trường tồn của tư tưởng, chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” của Bác Hồ vĩ đại.

Kế thừa ý chí, bản lĩnh, khát vọng độc lập của cha ông

Theo nghiên cứu của giới sử học, kể từ khi lập quốc đến nay, dân tộc Việt Nam đã trải qua 17 cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, có những giai đoạn, chúng ta phải chịu ách đô hộ của ngoại bang cả ngàn năm, nhưng ý chí, bản lĩnh và khát vọng độc lập vẫn luôn chất chứa trong huyết quản của mỗi người Việt Nam. Mỗi khi thời cơ đến, cả dân tộc lại quật cường đứng lên quyết giành tự do, độc lập.

Trong hành trình ấy, lịch sử dân tộc đã khắc ghi tên tuổi của Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, Ngô Quyền…, với những chiến công chói lọi trước quân xâm lược. Đặc biệt, sau chiến thắng Bạch Đằng (năm 938), Ngô Quyền đã xưng Vương, khẳng định nền độc lập, tự chủ bằng việc xây dựng một nhà nước quân chủ, đóng đô ở Cổ Loa “để nối lại quốc thống”.

Theo PGS-TS. Nguyễn Đức Nhuệ, điểm lại trong toàn bộ tiến trình lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, có 3 cuộc kháng chiến đã lưu lại dấu ấn văn bản hoặc ký ức về tư tưởng độc lập dân tộc, về quyền tự chủ, tự quyết…, là nguồn cội ý tưởng của bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1945.

Đó là bài thơ “Thần” trong cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ hai (1075 - 1077), đi vào lịch sử quang vinh của dân tộc, được xem như bản Tuyên ngôn Độc lập thứ nhất của dân tộc Việt Nam.

Đó là Bình Ngô đại cáo - lời tuyên bố về nền độc lập, tự chủ của quốc gia Đại Việt sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Đó là bài hiểu dụ tướng sĩ của Vua Quang Trung đọc trong lễ “thệ sư” ở Thọ Hạc (Thanh Hóa) trên đường tiến quân ra Bắc tiêu diệt quân Thanh (1789), với những lời tuyên bố đanh thép biểu thị cao độ ý chí độc lập, tự chủ và quyết tâm tiêu diệt địch: “…Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ”.

Cùng với dòng chảy lịch sử, ý thức, tinh thần dân tộc ngày càng được hun đúc, trưởng thành, nền độc lập dân tộc càng được khẳng định. Bằng sự quyết tâm cao, đồng thuận, đồng lòng trên dưới, bằng sức mạnh đoàn kết “chúng chí thành thành”…, cả dân tộc đã vượt qua mọi thử thách, gian nan, tổ chức các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thắng lợi và khẳng định nền độc lập, tự chủ của mình bằng những tuyên bố đanh thép trước quân thù.

Trong hành trình ấy, Cách mạng tháng Tám năm 1945 được coi là mốc son lịch sử chói lọi nhất và bản Tuyên ngôn Độc lập đã nối tiếp, kế thừa ý chí, bản lĩnh, khát vọng độc lập, tự do của cha ông, trở thành bản hùng ca của thời đại mới cho dân tộc Việt Nam - thời đại Hồ Chí Minh.

Giá trị bất hủ, ý nghĩa trường tồn của Tuyên ngôn Độc lập

Tuyên ngôn Độc lập khẳng định một chân lý thiêng liêng: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy”. Bản Tuyên ngôn Độc lập ngắn gọn với chỉ 1.120 từ, nhưng chứa đựng những nội dung bất hủ, không chỉ có giá trị lịch sử đối với dân tộc Việt Nam, mà còn có ý nghĩa thời đại sâu sắc.

PGS-TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đánh giá, tư tưởng độc lập gắn liền với tự do mà Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định trong bản Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 có ý nghĩa thời đại sâu sắc. Trong bản Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã 10 lần nhắc đến “tự do”, 6 lần nhắc đến “độc lập”. Trong 10 lần nhắc đến “tự do”, có 5 lần nói về quyền tự do/tự do cá nhân, 4 lần đề cập tự do quốc gia - dân tộc. Cả 6 lần “độc lập” được Người nhắc đến là độc lập cho quốc gia - dân tộc.

Tư tưởng độc lập phải gắn liền với tự do; tự do không chỉ là tự do cá nhân, mà còn phải là tự do cho quốc gia, dân tộc đã được Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định rõ trong bản Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945. Phải hơn 15 năm sau, tại Nghị quyết 1514 (XV) ngày 14/12/1960 của Đại hội đồng Liên hợp quốc Tuyên bố về trao độc lập cho các nước và các dân tộc thuộc địa, tự do cho quốc gia, dân tộc mới thực sự trở thành yếu tố có vị trí quan trọng trong quan hệ quốc tế, bên cạnh quyền bình đẳng và quyền tự quyết của các dân tộc.

Theo PGS-TS. Lưu Trang, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng), đặt trong bối cảnh thế giới đang chuyển mình sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thế giới khi đó vẫn còn hàng tỷ người đang sống dưới ách thống trị thực dân, đế quốc; nhiều dân tộc vẫn chưa giành được độc lập, thì bản Tuyên ngôn Độc lập của Việt Nam - một dân tộc thuộc địa dám đứng lên chống lại 2 đế quốc lớn (Pháp và Nhật), lại tuyên bố về bình đẳng dân tộc ngay trong bản Tuyên ngôn thành lập quốc gia - đã trở thành tiếng chuông cảnh tỉnh và cổ vũ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên toàn thế giới.

Khẳng định chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”

TS. Vũ Mạnh Hà, Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh nhìn nhận, Tuyên ngôn Độc lập đã khẳng định chân lý, tư tưởng bất hủ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh.

Theo các tài liệu lịch sử, tháng 7/1966, trong Lời kêu gọi đồng bào và chiến sĩ cả nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh mới đưa ra cụ thể, đầy đủ cụm từ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”, song trên thực tế, tư tưởng này đã được Người ấp ủ, hình thành và khẳng định từ rất sớm.

Đó là từ khi chàng thiếu niên Nguyễn Tất Thành có những cảm thức sâu xa về thân phận dân tộc nô lệ, về nỗi thống khổ của nhân dân dưới ách đô hộ thực dân, để rồi quyết tìm hiểu có gì ẩn sau những chữ “Tự do, Bình đẳng, Bác ái” ở xứ Pháp; là khi người thanh niên yêu nước Nguyễn Ái Quốc bôn ba suốt 3 thập kỷ, qua nhiều quốc gia trên thế giới tìm kiếm con đường cứu nước, cứu dân, mang lại độc lập, tự do cho dân tộc. Và bản Yêu sách của nhân dân An Nam ký tên Nguyễn Ái Quốc được xem là tiếng nói đầu tiên thể hiện rõ khát vọng dân tộc và tinh thần đấu tranh vì quyền tự quyết của Nguyễn Ái Quốc, là sự hiện thực hóa đầu tiên cho lý tưởng và khát vọng “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh.

Cùng với hành trình cách mạng gian khổ, nhưng phi thường của mình, tư tưởng “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh ngày càng định hình, phát triển mạnh mẽ cả về nhận thức và hành động, với những bước ngoặt lớn, mang tính quyết định, như sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930 và đặc biệt là Cách mạng tháng Tám thành công với bản Tuyên ngôn Độc lập bất hủ.

Chủ tịch Hồ Chí Minh mở đầu bản Tuyên ngôn Độc lập bằng cách trích dẫn 2 bản Tuyên ngôn nổi tiếng của nhân loại là Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789 của nước Pháp. Rồi Người viết: “Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa là: Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng; dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do”.

Theo TS. Vũ Mạnh Hà, bằng cách trích dẫn này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt vấn đề độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam vào một nền tảng tư tưởng mang tính phổ quát, được công nhận bởi chính những quốc gia văn minh nhất. Đây cũng là một việc làm có tính chất ngoại giao khéo léo, khi cuộc cách mạng Việt Nam được Người đặt ngang hàng với các cuộc cách mạng dân chủ vĩ đại trên thế giới, thay vì tính chất “một xứ thuộc địa nổi dậy”. Điều này giúp cho lời tuyên bố độc lập của Việt Nam trở nên chính danh, có căn cứ pháp lý, có sức thuyết phục và sự lan tỏa quốc tế mạnh mẽ.

Bên cạnh đó, cách mở đầu đặc biệt ấy còn phản ánh tư tưởng Hồ Chí Minh về sự gắn kết giữa quyền dân tộc và quyền con người, giữa độc lập dân tộc và tự do cá nhân. Bởi trong tư tưởng Hồ Chí Minh, người dân không thể có tự do thực sự nếu dân tộc bị đô hộ, và “nếu nước được độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”.

80 năm qua, chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” được Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định trong Tuyên ngôn Độc lập đã trở thành ngọn cờ tư tưởng lớn lao, dẫn dắt dân tộc ta vượt qua bao khó khăn, gian khổ, nhưng cũng vô cùng oanh liệt, để “đất nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay”, để Việt Nam tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình, phát triển giàu mạnh, “sánh vai với các cường quốc năm châu”, như mong muốn của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

-----------------------------

(Lược ghi từ Hội thảo khoa học quốc gia “Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9: Giá trị thời đại và sức sống trường tồn”, Hà Nội, 2025)