Nghị quyết 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển đang đặt Việt Nam vào một quỹ đạo phát triển mới, với những đích đến cao hơn về tăng trưởng, năng suất, công nghệ và năng lực cạnh tranh. Nhưng nhiều lợi thế đang tới hạn khiến cuộc đua biến thời cơ hôm nay thành năng lực của ngày mai trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Bài cuối: Bước vào quỹ đạo mới

Những động lực mới đưa nền kinh tế bước vào quỹ đạo phát triển mới sẽ được tạo dựng từ tư duy phát triển, hành động và quyết tâm mới của Nhà nước, doanh nghiệp và từng chủ thể của nền kinh tế.

Cảng biển không chỉ là hạ tầng kết nối thương mại, mà còn phản ánh năng lực tham gia và nâng cấp vị trí của Việt Nam trong các chuỗi giá trị toàn cầu. Ảnh: Đức Thanh

40 năm Đổi mới đã đưa Việt Nam đi một chặng đường dài, từ một nền kinh tế nghèo, khép kín trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao, hội nhập sâu rộng, uy tín và vị thế quốc tế ngày càng được củng cố. Thành quả ấy trước hết được tạo nên bởi việc giải phóng các nguồn lực của nền kinh tế, mở cửa thị trường, thu hút đầu tư, phát huy lợi thế lao động và từng bước tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Đó là mô hình đã giúp Việt Nam đi nhanh trong chặng đường vừa qua, nhưng không đồng nghĩa sẽ đưa nền kinh tế đi xa trong chặng đường tới.

Khi tài nguyên ngày càng khan hiếm, lợi thế lao động giá rẻ suy giảm, dư địa của đầu tư và các nguồn lực truyền thống thu hẹp, trong khi năng suất chưa tạo được bước nhảy tương xứng, giới hạn của mô hình cũ ngày càng rõ.

Sức ép ấy còn đến từ bên ngoài. Công nghệ, trí tuệ nhân tạo, cạnh tranh địa kinh tế và sự dịch chuyển của các chuỗi cung ứng đang viết lại luật chơi toàn cầu, buộc Việt Nam phải lựa chọn một vị trí khác nếu muốn đi tiếp.

Phải nhắc lại chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Đó là: “Đổi mới mô hình phát triển không chỉ là điều chỉnh tăng trưởng, mà là đổi mới cách tạo ra, phân bổ và thụ hưởng thành quả phát triển; lấy Nhân dân và con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực. Khoa học, công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và nhân lực chất lượng cao phải trở thành động lực chủ yếu. Tăng trưởng phải được tạo ra từ từng ngành, địa bàn, doanh nghiệp, hộ kinh doanh, người lao động; để mọi chủ thể có thêm cơ hội đóng góp và thụ hưởng”.

Vì thế, đổi mới mô hình phát triển, mô hình tăng trưởng không phải là câu chuyện tìm thêm một động lực cho mô hình cũ, mà là thay đổi cách nền kinh tế tạo ra động lực.

Nhà nước thay đổi tư duy, thay đổi hệ thống thể chế khuyến khích, kiến tạo và phân bổ nguồn lực; doanh nghiệp chuyển từ tận dụng lợi thế sang tạo dựng lợi thế; khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực trở thành năng lực sản xuất; thị trường tạo đủ sức ép để những cách làm cũ không còn là lựa chọn dễ dàng....

Và đây là hành trình không ai có thể đứng ngoài.

Việt Nam cần phát triển mạnh hơn về khoa học, công nghệ

- TS. Lê Quang Đạm, CEO Marvell Technology Việt Nam

Việc thực hiện Nghị quyết 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam chắc chắn sẽ mang lại sự đầu tư tập trung hơn, từ đó dẫn đến sự phát triển nhanh chóng và hiệu quả hơn. Chúng ta sẽ có những cơ chế hoạt động hiệu quả, đơn giản trong xuất nhập khẩu hàng hóa, giao dịch ngoại tệ, đấu thầu...; trong huy động và tập trung nguồn vốn tài chính, nhân lực, cũng như trong mục tiêu hoạt động, dự án cụ thể, cùng với kế hoạch chấp nhận rủi ro.

Cá nhân tôi luôn lạc quan, nhưng cũng có cái nhìn thực tế về khả năng phát triển kinh tế Việt Nam trong những năm sắp tới. So với các nước phát triển trên thế giới, Việt Nam cần phát triển mạnh hơn về khoa học, công nghệ. Đây sẽ là đầu tàu dẫn dắt kinh tế Việt Nam trong 5, 10, 20 năm tới.

Qua kinh nghiệm của bản thân trong việc điều hành hoạt động của Marvell Việt Nam, tôi nhận thấy có những việc cần làm ngay. Trước hết là thực hiện ngay những hướng dẫn cụ thể, chi tiết cho chương trình miễn, giảm thuế thu nhập cá nhân và doanh nghiệp. Đà Nẵng đã thực hiện từ tháng 6/2025, trong khi TP.HCM vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể.

Bên cạnh đó, cần đơn giản hóa quy trình xuất nhập khẩu để hỗ trợ các doanh nghiệp làm việc hiệu quả hơn. Ví dụ, hiện nay, có những quy trình rất phức tạp liên quan đến việc đăng ký doanh nghiệp trong ngành công nghệ cao...

Không thể yêu cầu doanh nghiệp đổi mới khi bộ máy chính quyền chậm chuyển mình    

- Ông Nguyễn Kim Long, Phó chủ tịch thường trực UBND TP. Đồng Nai

Có thể nói, hạ tầng tốt sẽ đưa doanh nghiệp đến với địa phương, nhưng sự minh bạch và chất lượng điều hành cũng như niềm tin mới giữ doanh nghiệp ở lại và phát triển lâu dài. Chúng ta không thể yêu cầu doanh nghiệp đổi mới từng ngày trong khi bộ máy chính quyền chậm chuyển mình. Cũng không thể kỳ vọng doanh nghiệp tăng tốc nếu thủ tục hành chính vẫn còn rườm rà, quanh co và phải đi qua những đường vòng không cần thiết. 

Nền kinh tế của chúng ta đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh mới. Vị trí địa lý, quỹ đất, hạ tầng và quy mô sản xuất vẫn còn là những lợi thế rất quan trọng, nhưng lợi thế cạnh tranh lâu dài sẽ ngày càng được quyết định bởi chất lượng về thể chế, nguồn nhân lực, cũng như năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng ứng dụng công nghệ...

- Ông Mai Hữu Tín, Chủ tịch Tập đoàn Đầu tư U&I, Chủ tịch Liên đoàn Doanh nghiệp TP.HCM

Rồi sẽ đến một ngày, tất cả chúng ta đều trao doanh nghiệp của mình cho thế hệ kế tiếp. Ngày ấy, điều đáng tự hào nhất có lẽ sẽ không phải là doanh nghiệp của chúng ta từng lớn đến đâu, cũng không phải tài sản của chúng ta từng nhiều đến mức nào. Điều đáng tự hào nhất có lẽ là việc chúng ta có thể bình thản nói với con cháu mình rằng, trong thời khắc quan trọng nhất của đất nước, chúng ta đã không đứng ngoài.

Chúng ta đã xây dựng những doanh nghiệp tốt hơn, đã tạo thêm việc làm, đã tạo thêm tri thức, đã tạo thêm năng suất, đã tạo thêm những thương hiệu Việt Nam có thể ngẩng cao đầu trên thị trường quốc tế. Và từ những doanh nghiệp ấy, chúng ta đã góp phần tạo nên một Việt Nam hùng cường hơn, thịnh vượng hơn và đáng sống hơn.

Một quá trình chuyển đổi căn bản về cấu trúc kinh tế, mô hình và cách thức phát triển      

- TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh

Từ cách nhìn mới về mô hình phát triển, Đảng và Nhà nước đang nỗ lực cải cách theo tinh thần thể chế tạo thuận lợi, cạnh tranh, bình đẳng, giảm chi phí tuân thủ, đồng thời có nhiều cách thức hỗ trợ khác nhau, lớp lang theo quy mô, thành phần và lĩnh vực.

Đang có những thay đổi mang tính chiến lược nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp, không chỉ về thể chế, mà cả về hạ tầng, không gian phát triển mới, cả trong nước và nước ngoài, từ sắp xếp lại không gian phát triển đến mở rộng các không gian như biển, bầu trời...

Đây là một quá trình rất thách thức. Nhưng có hai điểm chúng ta đang và chuẩn bị làm. Một là đi cùng với thế giới, để doanh nghiệp cũng hiểu và thích ứng với những thay đổi đó. Hai là tạo ra những không gian, cơ chế, thể chế thuận lợi hơn, cùng với tinh thần cải cách mạnh mẽ như vậy.

Vấn đề bây giờ là bước đi. Mặc dù chúng ta đặt ra các mục tiêu 2030 - 2045, nhưng đây là cả một hành trình không đơn giản, bởi đó là một quá trình chuyển đổi căn bản về cấu trúc kinh tế, về mô hình và cách thức phát triển. Cho nên, bên cạnh sự quyết liệt, thì rất cần sự bình tĩnh và khoa học; quyết liệt nhưng phải bình tĩnh.

Bước đi gắn với rất nhiều câu chuyện cụ thể: huy động vốn, ổn định kinh tế vĩ mô, tạo ra những động lực để nền kinh tế dần chuyển sang dựa nhiều hơn vào đổi mới sáng tạo, khoa học và công nghệ...

Nhưng quá trình này, bên cạnh những đòi hỏi và động lực chung, cũng phải bắt đầu từ chính doanh nghiệp: từ tầm nhìn, cách chơi, tổ chức cho đến cách thức kinh doanh và cách thức kết nối.