Đây là động thái mạnh tay trong bối cảnh các sản phẩm này đang ngày càng phổ biến, đặc biệt trong giới trẻ. Theo đó, không chỉ dừng lại ở người trực tiếp sử dụng, quy định mới còn mở rộng phạm vi xử phạt đối với cá nhân, tổ chức cho phép người khác sử dụng thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng tại địa điểm do mình quản lý. Mức phạt trong trường hợp này có thể lên tới 5 đến 10 triệu đồng. Ngoài ra, các sản phẩm vi phạm sẽ bị buộc tiêu hủy theo quy định.

Một ca ngộ độc thuốc lá điện tử điểu trị tại cơ sở y tế.

Song song với việc siết chặt hành vi sử dụng, các hoạt động kinh doanh thuốc lá cũng được quản lý nghiêm ngặt hơn. Cơ sở bán thuốc lá nếu không treo biển thông báo không bán cho người dưới 18 tuổi có thể bị phạt đến 3 triệu đồng. Hành vi bán cho người chưa đủ tuổi, trưng bày sai quy định hoặc kinh doanh sản phẩm không có cảnh báo sức khỏe có thể bị xử phạt tới 5 triệu đồng, thậm chí bị đình chỉ hoạt động từ một đến ba tháng.

Đặc biệt, các vi phạm liên quan đến in ấn và ghi nhãn cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá có thể bị xử phạt rất nặng, lên tới 40 triệu đồng, kèm theo đình chỉ hoạt động đến 6 tháng và buộc thu hồi hoặc tiêu hủy sản phẩm.

Những quy định này cho thấy việc quản lý không còn dừng lại ở hành vi sử dụng mà đã được mở rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng, từ điểm bán, trưng bày cho đến bao bì sản phẩm, nhằm thu hẹp khả năng tiếp cận thuốc lá điện tử trong cộng đồng.

Tuy nhiên, khi các kênh bán hàng truyền thống bị siết chặt, hoạt động kinh doanh và tiếp thị lại có xu hướng dịch chuyển sang môi trường trực tuyến. Gần 35% điểm bán trong khảo sát cho biết đã chuyển sang bán hàng qua internet. Điều này đặt ra thách thức lớn hơn cho công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

Nhiều tài khoản sử dụng từ khóa mã hóa để lách kiểm duyệt, trong khi một số sản phẩm được “ngụy trang” dưới dạng hàng gia dụng hoặc phụ kiện thông thường nhằm qua mặt nền tảng và cơ quan chức năng. Hình thức quảng bá trá hình này không chỉ gây khó khăn cho lực lượng quản lý mà còn làm tăng nguy cơ người trẻ tiếp cận sản phẩm một cách vô thức, thiếu cảnh giác.

Thực tế cho thấy tình trạng sử dụng thuốc lá điện tử trong giới trẻ đang gia tăng nhanh chóng. Theo Bộ Y tế, tỷ lệ sử dụng ở nhóm học sinh từ 13 đến 17 tuổi đã tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023.

Ở nhóm 13 đến 15 tuổi, tỷ lệ này cũng tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Một nghiên cứu gần 2.500 sinh viên tại Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TP.HCM cho thấy độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng các sản phẩm này là 16,9.

Đáng chú ý, mức độ sử dụng gia tăng song hành với những nhận thức sai lệch. Hơn 62% sinh viên được khảo sát cho rằng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng có thể giúp bỏ thuốc lá điếu. Quan niệm này làm giảm mức độ cảnh giác, khiến hành vi dùng thử trở nên dễ dàng hơn, đặc biệt trong nhóm trẻ vốn chịu ảnh hưởng mạnh từ tâm lý tò mò và xu hướng tiêu dùng mới.

Từ góc độ y tế, rủi ro của thuốc lá điện tử không chỉ dừng lại ở nicotine. Các chuyên gia cảnh báo sản phẩm có thể chứa nhiều hóa chất độc hại, thậm chí bị pha trộn các chất như ma túy tổng hợp, cần sa tổng hợp và các chất hướng thần mới. Những chất này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến thần kinh, tâm thần, tim mạch và nhiều cơ quan nội tạng.

Đáng chú ý, việc phát hiện các chất độc trong cơ thể người sử dụng không hề đơn giản. Nhiều chất sau khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành dạng khác, khiến các xét nghiệm thông thường khó xác định đầy đủ thành phần. Điều này không chỉ làm tăng rủi ro cho người sử dụng mà còn gây khó khăn cho quá trình chẩn đoán và điều trị.

Trong bối cảnh đó, việc kiểm soát thuốc lá điện tử cần được tiếp cận một cách toàn diện. Bên cạnh chế tài xử phạt, cần tăng cường truyền thông, giáo dục, kiểm soát môi trường mạng và nâng cao nhận thức, đặc biệt trong nhóm trẻ tuổi. Chỉ khi người dùng hiểu rõ nguy cơ, các biện pháp quản lý mới thực sự phát huy hiệu quả trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Sau hơn 10 năm thực thi, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã góp phần giảm tỷ lệ hút thuốc. Đây là kết quả không thể phủ nhận. Tuy nhiên, chính ở thời điểm này, thực tế lại đang vận động nhanh hơn so với khuôn khổ pháp lý hiện hành.

Việt Nam hiện vẫn có hàng triệu người hút thuốc, nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới. Khoảng 15,8 triệu người đang hút thuốc lá.

Tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1%, nữ giới chiếm 0,6%. Những con số này cho thấy gánh nặng bệnh tật liên quan đến thuốc lá chưa hề nhỏ đi. Nói cách khác, bài toán cũ còn chưa được giải quyết xong thì bài toán mới đã xuất hiện, thậm chí phức tạp hơn vì đối tượng bị nhắm tới ngày càng trẻ hơn.

Điều đáng lo là sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới không chỉ bổ sung thêm một lựa chọn tiêu dùng, mà đang làm thay đổi bản chất của nguy cơ nghiện nicotine.

Nếu thuốc lá truyền thống gắn với hình ảnh đã dần bị cảnh báo và xa lánh, thì thuốc lá thế hệ mới lại được khoác lên một diện mạo khác, bắt mắt hơn, hiện đại hơn, dễ tiếp cận hơn. Chính sự thay đổi về hình thức này khiến nhiều người, nhất là thanh thiếu niên, dễ lầm tưởng đây là sản phẩm ít hại, thậm chí là vô hại.

Dù được quảng bá với nhiều thông điệp như “ít hại hơn”, các bằng chứng khoa học cho thấy thuốc lá điện tử và thuốc lá mới vẫn phát sinh nhiều chất độc hại. Khí dung từ các sản phẩm này có thể chứa nicotine gây nghiện, kim loại nặng, các hợp chất hữu cơ bay hơi và một số chất có khả năng gây ung thư. Nói cách khác, cái gọi là “ít hại hơn” nếu có, cũng không đồng nghĩa với “an toàn hơn”, càng không thể được hiểu thành “có thể chấp nhận được” ở quy mô cộng đồng.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự án Luật là định hướng quản lý chặt, thậm chí cấm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Đồng thời, dự thảo cũng đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán nhằm giảm mức độ tiếp cận và hạn chế tác động quảng bá gián tiếp tới người tiêu dùng.

Đây là đề xuất đáng chú ý không chỉ vì mức độ mạnh tay, mà còn vì cách tiếp cận. Thay vì chỉ xử lý phần ngọn như quảng cáo sai sự thật hay bán sai đối tượng, dự thảo đặt vấn đề kiểm soát ngay từ gốc, tức là kiểm soát sự hiện diện của sản phẩm trong không gian tiêu dùng. Đây là cách tiếp cận có cơ sở, bởi với các sản phẩm gây nghiện, càng dễ thấy, càng dễ tiếp cận, càng dễ bình thường hóa hành vi sử dụng.

Các chuyên gia cho rằng việc luật hóa các quy định này là cần thiết để bảo đảm hiệu lực lâu dài, tránh tình trạng buôn bán, quảng cáo trá hình hoặc chuyển dịch sang các hình thức kinh doanh khó kiểm soát.

Nếu được thông qua, đây sẽ là biện pháp mạnh mẽ nhằm ngăn chặn sớm các sản phẩm gây nghiện mới trước khi bùng phát rộng trong cộng đồng. Điểm quan trọng ở đây là hành động sớm. Với các sản phẩm gây nghiện, càng chậm kiểm soát, chi phí xã hội để xử lý hậu quả càng lớn.

Tại Việt Nam, sau khi triển khai các quy định cấm theo Nghị quyết của Quốc hội, bước đầu đã ghi nhận những tín hiệu tích cực như giảm quảng cáo công khai, giảm số ca cấp cứu và xu hướng giảm sử dụng trong nhóm thanh thiếu niên. Cùng đó, đã bắt đầu xử lý hình sự việc buôn bán thuốc lá điện tử. Kết quả sơ bộ khảo sát ở ba thành phố cho thấy tỷ lệ sử dụng giảm mạnh trong nhóm học sinh từ 13 đến 17 tuổi và từ 18 đến 24 tuổi.