Mới đây, các bác sỹ tại Phòng khám Đa khoa MEDLATEC Tây Hồ tiếp nhận bé trai N.P.N., 19 tháng tuổi, đến khám sau nhiều ngày sốt và ho không thuyên giảm.

Theo gia đình, trẻ sốt trong ba ngày, nhiệt độ có lúc lên tới 39 độ C, kèm ho và chảy nước mũi. Sau đó, tình trạng nặng dần với biểu hiện ho nhiều, có đờm, nôn sau ho, chảy mũi đặc và đi ngoài phân lỏng. Dù đã được cho dùng thuốc hạ sốt và siro ho tại nhà, các triệu chứng không cải thiện nên gia đình đưa trẻ đi khám.

Qua thăm khám, bác sỹ ghi nhận trẻ thở nhanh, có dấu hiệu rút lõm lồng ngực nhẹ, phổi xuất hiện nhiều tiếng rít và ngáy. Kết quả xét nghiệm cho thấy trẻ nhiễm RSV, hình ảnh X-quang ghi nhận tổn thương tại phế quản. Trẻ được chẩn đoán viêm tiểu phế quản cấp do RSV kèm viêm mũi họng cấp và được chỉ định điều trị, theo dõi.

Hình ảnh chụp X-quang tim phổi ghi nhận hình ảnh dày thành phế quản hai phổi.

Viêm tiểu phế quản cấp là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới thường gặp ở trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt trong năm đầu đời. RSV, hay virus hợp bào hô hấp, được xem là một trong những tác nhân phổ biến nhất gây bệnh.

Bác sỹ Nguyễn Thị Khánh Hạ, chuyên khoa Nhi, Hệ thống Y tế MEDLATEC cho biết, RSV có khả năng lây lan cao và đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ do đường thở còn hẹp. Virus gây viêm, phù nề và tăng tiết dịch tại các tiểu phế quản, khiến luồng không khí lưu thông khó khăn hơn. Nếu bệnh tiến triển nặng, trẻ có thể bị viêm phổi, suy hô hấp và phải nhập viện để được hỗ trợ hô hấp.

Một trong những khó khăn của RSV là giai đoạn đầu rất dễ nhầm với cảm lạnh thông thường. Trẻ có thể chỉ sốt, ho nhẹ, nghẹt mũi, chảy nước mũi hoặc hắt hơi, nhưng sau đó các triệu chứng hô hấp có thể tăng nhanh.

Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám sớm nếu thấy trẻ ho nhiều hơn, xuất hiện khò khè, thở rít, thở nhanh hoặc khó thở. Các biểu hiện như rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, bú kém, bỏ bú, nôn nhiều sau ho, quấy khóc bất thường cũng là những dấu hiệu cảnh báo bệnh có thể đang tiến triển nặng. Ở mức độ nghiêm trọng hơn, trẻ có thể tím tái hoặc xuất hiện cơn ngừng thở.

Đặc biệt với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tình trạng bệnh đôi khi thay đổi nhanh nên việc theo dõi nhịp thở, khả năng bú và mức độ tỉnh táo có ý nghĩa quan trọng. Trẻ càng nhỏ, nguy cơ gặp các biến chứng hô hấp càng cần được lưu ý.

Thời tiết giao mùa tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều virus đường hô hấp lưu hành, trong đó có RSV. Khi trẻ xuất hiện sốt, ho, khò khè hoặc thở nhanh, cha mẹ không nên tự ý sử dụng kháng sinh bởi thuốc này không có tác dụng với virus. Việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân, đánh giá mức độ bệnh và xử trí kịp thời trước khi tình trạng hô hấp trở nên nghiêm trọng.

Báo cáo Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2019 vừa được thông tin tại một hội thảo gần đây cho thấy, RSV cướp đi sinh mạng của khoảng 66.300 trẻ dưới 1 tuổi mỗi năm. Đây cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do nhiễm trùng đường hô hấp dưới, bao gồm viêm phổi và viêm tiểu phế quản, ở nhóm trẻ dưới 12 tháng tuổi.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về gánh nặng RSV đã được thực hiện từ năm 2010. Mỗi năm có từ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn trường hợp phải nhập viện do bệnh liên quan đến RSV, trong đó có những trẻ phải điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực.

Gánh nặng không chỉ dừng lại ở sức khỏe của trẻ bởi khi số bệnh nhi tăng cao, hệ thống điều trị có nguy cơ quá tải, ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận và chăm sóc những bệnh nhi khác. Với những trường hợp nặng phải điều trị hồi sức kéo dài, chi phí đối với gia đình có thể rất lớn.

Các chuyên gia lưu ý, khi mới nhiễm RSV, trẻ thường sổ mũi và giảm cảm giác thèm ăn. Sau khoảng 1-3 ngày, các triệu chứng ho, hắt hơi, sốt và khò khè có thể xuất hiện. Riêng trẻ dưới 1 tuổi có thể biểu hiện bằng quấy khóc, giảm vận động, bú kém, thậm chí có những cơn ngưng thở.

Do đó, cha mẹ cần theo dõi sát diễn biến của trẻ, nhất là trong những ngày đầu mắc bệnh. Khi trẻ có biểu hiện khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái, bú kém hoặc bỏ bú, li bì hay xuất hiện cơn ngưng thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí kịp thời.

Các chuyên gia cũng cảnh báo phụ huynh không nên tự áp dụng những phương pháp điều trị tìm thấy trên mạng, trong đó có tự ý xông hoặc khí dung cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sỹ.

Với đặc điểm RSV có thể gây bệnh nặng ở trẻ rất nhỏ, phòng bệnh cần được thực hiện từ trước khi trẻ mắc bệnh thay vì chờ xuất hiện triệu chứng.

Các biện pháp vệ sinh vẫn đóng vai trò quan trọng, gồm thường xuyên rửa tay, vệ sinh đồ dùng và bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc; hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp và tránh đưa trẻ đến những nơi đông người khi nguy cơ lây nhiễm cao.

Bên cạnh các biện pháp phòng bệnh thông thường, hiện đã có những biện pháp dự phòng đặc hiệu đối với RSV. Tùy từng nhóm đối tượng và điều kiện cụ thể, bác sỹ có thể tư vấn giải pháp phù hợp như tiêm vắc-xin cho phụ nữ mang thai để truyền kháng thể cho trẻ qua nhau thai hoặc sử dụng kháng thể đơn dòng trực tiếp cho trẻ.

Với phụ nữ mang thai, sau khi tiêm vắc-xin, cơ thể người mẹ cần thời gian tạo kháng thể. Kháng thể sau đó được truyền qua nhau thai, giúp trẻ có được miễn dịch thụ động ngay từ khi chào đời, giai đoạn hệ miễn dịch còn non yếu.

Trước đó, nói về vắc-xin phòng RSV, theo bác sỹ Phan Phong Kỳ, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, vắc-xin RSV kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại protein F của virus - protein có vai trò giúp RSV bám và xâm nhập tế bào đường hô hấp. Các kháng thể đặc hiệu được tạo ra giúp giảm nguy cơ bệnh hô hấp nặng do RSV.

Một trong những vắc-xin RSV hiện nay là Abrysvo. Đối với phụ nữ mang thai thuộc nhóm phù hợp, việc tiêm chủng nhằm tạo miễn dịch cho mẹ và truyền kháng thể qua nhau thai để bảo vệ trẻ trong những tháng đầu sau sinh.

Bên cạnh vắc-xin cho mẹ, kháng thể đơn dòng là một hướng dự phòng khác. Khác với vắc-xin kích thích cơ thể tự tạo miễn dịch, biện pháp này cung cấp trực tiếp kháng thể cho trẻ, nhờ đó tạo khả năng bảo vệ mà không phụ thuộc vào quá trình hình thành đáp ứng miễn dịch của trẻ.

Chuyên gia nhấn mạnh việc lựa chọn biện pháp dự phòng cần căn cứ vào tuổi, tình trạng sức khỏe, thai kỳ và khuyến cáo chuyên môn, thay vì tự quyết định.

RSV phổ biến đến mức phần lớn trẻ có thể từng nhiễm trong những năm đầu đời, nhưng hậu quả của bệnh không giống nhau ở mọi trẻ. Với trẻ dưới 1 tuổi, đặc biệt trong những tháng đầu sau sinh, khoảng cách từ những biểu hiện giống cảm lạnh đến viêm tiểu phế quản, viêm phổi và suy hô hấp có thể rất ngắn.

Bởi vậy, bên cạnh nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm và đưa trẻ đi khám kịp thời, chủ động phòng bệnh và tiếp cận các biện pháp dự phòng phù hợp đang trở thành một phần quan trọng trong chiến lược giảm nhập viện, biến chứng và tử vong do RSV ở trẻ nhỏ.