Biến di sản thành nguồn lực của công nghiệp văn hóa

Ẩn chứa trong mỗi bát phở là câu chuyện về lịch sử, tri thức dân gian, nghề truyền thống và lối sống thanh lịch của người Hà Nội. Với cách tiếp cận lấy di sản làm nền tảng cho sáng tạo, thành phố Hà Nội đang từng bước đưa những giá trị văn hóa lâu đời trở thành nguồn lực mới cho phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Trình diễn quy trình chế biến phở Thìn Bờ Hồ tại sự kiện. Ảnh: Hồ Hạ.

Chiều 24/7, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chủ trì, phối hợp với Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội cùng Công ty Cổ phần Acecook Việt Nam tổ chức Lễ phát động Cuộc thi "Sáng tạo tài sản trí tuệ (IP) văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể "Phở" Hà Nội".

Cuộc thi hướng tới quảng bá hình ảnh Thủ đô, thúc đẩy phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, đồng thời giới thiệu những giá trị đặc sắc của Phở Hà Nội tới đông đảo công chúng trong nước và quốc tế. Đây cũng được xem là một bước đi cụ thể trong quá trình xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh Phở vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hà Nội phát biểu tại lễ phát động. Ảnh: Lại Tấn.

Phát biểu tại lễ phát động, ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hà Nội, khẳng định những giá trị di sản văn hóa phi vật thể về ẩm thực của Hà Nội là một trong những lĩnh vực quan trọng của công nghiệp văn hóa. Theo ông, cuộc thi được tổ chức nhằm tạo nên cách nhận diện mới, cách tiếp cận hiện đại đối với một di sản đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân Thủ đô.

Ông Phạm Tuấn Long cho biết Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội sẽ tham mưu UBND TP. Hà Nội ban hành Kế hoạch xây dựng hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể "Phở" để trình UNESCO xem xét ghi danh.

"Lễ phát động hôm nay, chúng tôi mong muốn nhận được sự tham gia tích cực của các bạn trẻ, những người yêu Hà Nội, yêu ẩm thực và quan tâm đến văn hóa Thủ đô. Chúng tôi kỳ vọng sẽ có nhiều ý tưởng sáng tạo để cùng quảng bá, phát huy giá trị của di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc này", ông Phạm Tuấn Long nhấn mạnh.

Phát biểu tại sự kiện, PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, cho rằng cuộc thi mang ý nghĩa thiết thực trong việc cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước và thành phố Hà Nội về bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội phát biểu tại lễ phát động. Ảnh: Lại Tấn.

Theo ông Nguyễn Thành Lợi, đây là cách tiếp cận mới nhằm đưa di sản trở thành nguồn lực sáng tạo, kết nối cộng đồng và lan tỏa những giá trị văn hóa của Thủ đô trong đời sống đương đại. Ông nhấn mạnh sáng tạo IP văn hóa không phải là làm mới di sản mà là giúp di sản tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay bằng ngôn ngữ của thời đại, thông qua những hình ảnh, biểu tượng và câu chuyện văn hóa có khả năng kết nối với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi cũng cho rằng giá trị lớn nhất của cuộc thi không dừng ở việc tìm kiếm các tác phẩm đẹp hay ý tưởng độc đáo mà còn khơi dậy trách nhiệm của cộng đồng đối với di sản. Mỗi tác phẩm cần được xây dựng trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc, bảo đảm tính xác thực, đồng thời phát huy tinh thần đổi mới để Phở Hà Nội được kể bằng nhiều câu chuyện mới, đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế.

Theo Ban Tổ chức, cuộc thi tiếp nhận tác phẩm ở nhiều loại hình như ký họa, ảnh, video ngắn, video shorts, sản phẩm truyền thông số, bộ nhận diện di sản cùng các ý tưởng sáng tạo IP văn hóa. Tổng giá trị giải thưởng gần 40 triệu đồng.

Đại diện Ban Tổ chức cho biết cuộc thi kỳ vọng phát hiện nhiều ý tưởng mới, từng bước hình thành các sản phẩm IP văn hóa mang bản sắc Hà Nội, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu Phở Hà Nội trong đời sống đương đại.

Sau lễ phát động, thành phố sẽ tiếp tục triển khai nhiều hoạt động quảng bá như giới thiệu Phở tại Lễ hội Ẩm thực Tokyo (Nhật Bản) vào tháng 10/2026 và tổ chức các hoạt động lan tỏa tinh hoa Phở Việt nhân Ngày Di sản Việt Nam vào tháng 11/2026.

Vì sao Phở là di sản văn hóa phi vật thể?

Là chuyên gia nhiều năm tham gia xây dựng hồ sơ di sản của Việt Nam trình UNESCO, TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, cho rằng việc nhận diện đúng giá trị của Phở có ý nghĩa quyết định đối với quá trình xây dựng hồ sơ.

Theo bà, nhiều người vẫn đặt câu hỏi vì sao một món ăn lại có thể trở thành di sản văn hóa phi vật thể. Câu trả lời nằm ở chỗ di sản không được nhìn nhận dưới góc độ vật chất đơn thuần mà ở những tri thức, tập quán và giá trị văn hóa được cộng đồng sáng tạo, lưu truyền qua nhiều thế hệ.

"Phở thuộc nhóm tri thức dân gian của di sản văn hóa phi vật thể. Người ta không nhìn phở chỉ là một món ăn mà nhìn vào cách con người sáng tạo nên món ăn ấy, tạo thành một lối sống, một nếp sống. Nó trở thành văn hóa của một cộng đồng và ở đó có rất nhiều giá trị", bà Lê Thị Minh Lý nhấn mạnh.

Sự kiện thu hút đông đảo các bạn trẻ yêu Phở Hà Nội. Ảnh: Hồ Hạ.

Theo bà, giá trị của Phở trước hết nằm ở nghệ thuật chế biến từ hạt gạo, nguyên liệu được coi là linh hồn của ẩm thực Việt Nam. Qua bàn tay sáng tạo của nhiều thế hệ, bánh phở, nước dùng, thịt bò, thịt gà cùng hệ thống gia vị, rau thơm đặc trưng đã tạo nên hương vị riêng biệt, vừa gần gũi trong bữa ăn hằng ngày, vừa đủ tinh tế để trở thành món ăn dùng đãi khách quý.

Điều đặc biệt là Phở vừa mang tính phổ biến, vừa mang tính đặc trưng. Chính sự kết hợp ấy đã tạo nên văn hóa thưởng thức của cộng đồng và trở thành một phần trong bản sắc Việt Nam.

TS. Lê Thị Minh Lý cho biết ở Việt Nam hiện tồn tại hai cộng đồng tiêu biểu gắn với Phở là Phở Hà Nội và Phở Nam Định. Cùng chung nguồn gốc nhưng mỗi địa phương lại hình thành những giá trị riêng.

Theo bà, Phở Hà Nội được sáng tạo để phục vụ đời sống, trở thành nét văn hóa thưởng thức ẩm thực của người Hà Nội, trong khi Phở Nam Định phát triển mạnh theo hướng một nghề truyền thống, từ đó lan tỏa đến nhiều vùng miền.

Bà cũng chia sẻ, trong những chuyến công tác nước ngoài, đặc biệt tại Hoa Kỳ, hầu như bang nào cũng có nhà hàng Việt Nam và trong thực đơn đều có Phở Việt. "Phở Việt Nam là một câu chuyện rất phổ biến. Hầu như ở bang nào cũng có quán ăn Việt Nam và trong các quán ấy đều có phở Việt Nam. Điều đó cho thấy tầm quan trọng của món ăn này", bà nói.

Theo TS. Lê Thị Minh Lý, Chính phủ đã cho phép nghiên cứu xây dựng hồ sơ Phở để trình UNESCO. Quá trình này đòi hỏi phải nhận diện đầy đủ những giá trị đặc trưng, sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng, đồng thời xác định rõ các chủ thể đang nắm giữ và trao truyền tri thức dân gian về nghề Phở.

Bà cho biết một hồ sơ di sản thông thường cần khoảng hai năm để hoàn thiện. Tuy nhiên, với Phở, quá trình này có nhiều thuận lợi hơn nhờ đã có nền tảng nghiên cứu, hoạt động quảng bá và sự tham gia của nhiều cơ quan, đơn vị. Dù vậy, việc được UNESCO xem xét ghi danh vẫn cần tuân thủ quy trình và thời gian theo quy định của tổ chức này.

Theo bà, xây dựng hồ sơ di sản không đơn thuần là một công trình nghiên cứu khoa học mà còn là quá trình nâng cao nhận thức cho chính cộng đồng chủ thể. Người dân cần hiểu vì sao Phở là di sản, vì sao cần đề cử UNESCO ghi danh, đồng thời ý thức rõ trách nhiệm bảo vệ và phát huy giá trị của di sản sau khi được ghi danh.

Đồng hành cùng thành phố trong hành trình này, ông Morimoto Junichi, Giám đốc Khối Marketing Acecook Việt Nam, cho biết doanh nghiệp rất tự hào khi là đối tác chiến lược của dự án kể từ khi ký biên bản ghi nhớ với Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội năm 2025.

Ông Morimoto Junichi, Giám đốc Khối Marketing Acecook Việt Nam phát biểu tại sự kiện.

Theo ông, điều quan trọng nhất của một di sản là phải trở thành "di sản sống", hiện diện trong đời sống hằng ngày của cộng đồng. "Di sản không phải là những gì được đóng khung và cất giữ trong tủ kính. Di sản phải là một “di sản sống”, luôn hiện diện trong đời sống hằng ngày của tất cả chúng ta", ông Morimoto Junichi chia sẻ.

Ông đánh giá cao cuộc thi sáng tạo IP văn hóa bởi đây là cơ hội để khơi dậy niềm tự hào của thế hệ trẻ đối với Phở, đồng thời giúp các bạn trẻ trở thành những đại sứ truyền thông cho di sản. Acecook Việt Nam cũng cam kết đồng hành chiến lược trong 5 năm cùng Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nhằm lan tỏa giá trị của Phở trong nước và quốc tế.

Là đại diện thế hệ thứ ba kế thừa thương hiệu Phở Thìn Bờ Hồ, chị Nguyễn Ngọc Thu cho biết gia đình đã có hơn 70 năm gắn bó với nghề. Dù chuyển sang địa điểm mới, gia đình vẫn kiên trì giữ nguyên công thức truyền thống được truyền lại từ ông và bố, từ cách lựa chọn nguyên liệu đến phương thức chế biến.

Theo chị, bên cạnh việc gìn giữ hương vị xưa, thế hệ trẻ cũng chủ động ứng dụng công nghệ, phát triển các kênh TikTok, Facebook và các nền tảng số để nhiều du khách, đặc biệt là khách quốc tế, dễ dàng tiếp cận thương hiệu Phở Thìn Bờ Hồ.

Để phục vụ quá trình xây dựng hồ sơ di sản, gia đình cũng đã cung cấp nhiều tư liệu quý, hình ảnh và tư liệu về hành trình từ những gánh phở đầu tiên đến quá trình hơn 70 năm phát triển thương hiệu nhằm góp phần hoàn thiện hồ sơ khoa học. "Từ gia đình Phở Thìn Bờ Hồ, chúng tôi rất mong muốn Phở sẽ sớm trở thành di sản văn hóa phi vật thể trong thời gian gần nhất", chị Nguyễn Ngọc Thu bày tỏ.

Từ một món ăn gắn bó với đời sống thường nhật, Phở Hà Nội đang được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên văn hóa giàu giá trị. Việc phát động cuộc thi sáng tạo IP văn hóa là bước đi mới nhằm đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ, tạo ra những sản phẩm sáng tạo mang bản sắc Hà Nội, đồng thời góp thêm nền tảng xã hội quan trọng cho hành trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh, qua đó nâng tầm thương hiệu Phở Việt trên bản đồ văn hóa thế giới.