Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”, các tham luận và phiên thảo luận tập trung làm rõ những luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm góp phần xác lập mô hình phát triển mới của Việt Nam trong giai đoạn 2026-2030 và các năm tiếp theo, trong đó khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được nhìn nhận là những trụ cột mới của tăng trưởng.

PGS. TS. Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, thế giới đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không còn là lựa chọn mà đã trở thành yếu tố tất yếu đối với mọi nền kinh tế, doanh nghiệp và tổ chức.

Theo ông Minh, thực tiễn thời gian qua cho thấy những quốc gia nắm bắt được làn sóng công nghệ đã bứt phá mạnh mẽ, trong khi các nền kinh tế chậm thích ứng có nguy cơ tụt hậu. Do đó, việc lựa chọn mô hình phát triển phù hợp là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam trong giai đoạn tới. Quan điểm phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết số 57. 

Toàn cảnh Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026: "Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.

TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, một trong những yêu cầu đầu tiên là phải nhận diện rõ mô hình phát triển đất nước sau 40 năm đổi mới, đồng thời phân biệt giữa mô hình phát triển quốc gia, mô hình phát triển kinh tế và mô hình tăng trưởng. 

Một hướng tiếp cận được đề xuất là phân tích mô hình phát triển theo các “lát cắt” như kinh tế, xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường, đối ngoại, văn hóa và quản trị quốc gia. Tuy nhiên, đây chỉ là các trụ cột, còn “lõi” của mô hình phải là triết lý phát triển, hệ động lực và cơ chế vận hành.

Đáng chú ý, việc tích hợp khoa học công nghệ vào các lĩnh vực cần được thực hiện linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, tránh cách tiếp cận giản đơn, cơ học. Công nghệ cần được nhìn nhận như động lực nâng cao chất lượng và hiệu quả phát triển, thay vì “gắn nhãn” hình thức.

Ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, đưa ra một gợi mở đáng chú ý: phát triển kinh tế dữ liệu như một động lực tăng trưởng mới của Việt Nam, đồng thời chuyển dần từ tư duy kinh tế dữ liệu sang kinh tế AI, nơi trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi của nền kinh tế số.

Theo đó, Việt Nam đã có nhiều năm tăng trưởng dựa trên mở rộng lực lượng lao động, tích lũy vốn đầu tư, thúc đẩy xuất khẩu và hội nhập sâu vào thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn phát triển cao hơn, mô hình này dần bộc lộ những giới hạn: lợi thế lao động chi phí thấp suy giảm, hiệu quả sử dụng vốn khó cải thiện mạnh, trong khi áp lực cạnh tranh chuyển ngày càng rõ sang năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Từ thực tế đó, ông Chính cho rằng Việt Nam cần một động lực phát triển mới, trong đó dữ liệu phải được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới, còn AI là công cụ then chốt để chuyển hóa dữ liệu thành tri thức, sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh. Nếu dữ liệu là nguyên liệu đầu vào của nền kinh tế số, thì AI chính là động cơ tạo ra giá trị mới từ nguồn nguyên liệu ấy.

Ba cơ chế để kinh tế dữ liệu - AI tạo bứt phá gồm: nâng năng suất lao động trên diện rộng; mở ra các ngành kinh tế mới như Dữ liệu như một dịch vụ hay AI như một dịch vụ; đồng thời tái cấu trúc các ngành hiện hữu như sản xuất, tài chính, y tế, logistics, nông nghiệp theo hướng thông minh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn.

Ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC, trình bày tham luận về phát triển kinh tế dữ liệu như một động lực của mô hình tăng trưởng mới.

Lãnh đạo CMC đề xuất cần nhìn xa hơn kinh tế dữ liệu, để từng bước hình thành Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia, hay AI-X, như một lộ trình phát triển tổng thể đưa Việt Nam tiến tới nền kinh tế AI. Theo cách tiếp cận này, dữ liệu là điều kiện cần, nhưng AI mới là tầng giá trị cao hơn, nơi dữ liệu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thế giới đang bước vào giai đoạn mà AI không còn chỉ là một công cụ công nghệ, mà đã trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi, tương tự như điện năng trong nền kinh tế công nghiệp hay Internet trong nền kinh tế số. Trên cơ sở đó, AI-X được đề xuất như một khung chiến lược mang tính dẫn dắt, giúp Việt Nam đi từ xây dựng nền tảng dữ liệu sang tổ chức lại mô hình tăng trưởng trên nền tảng AI.

Theo đề xuất, Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia do CMC kiến nghị gồm 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược, hướng tới mục tiêu đóng góp từ 150 đến 250 tỷ USD vào nền kinh tế Việt Nam đến năm 2045, qua đó đưa Việt Nam trở thành một nền kinh tế AI hàng đầu khu vực.

Đặt trong tổng thể bài toán phát triển, đề xuất AI-X cho thấy tham luận không dừng ở việc kiến nghị chính sách cho kinh tế dữ liệu, mà mở ra một tầng tư duy cao hơn: từ số hóa dữ liệu sang kiến tạo nền kinh tế AI; từ ứng dụng công nghệ rời rạc sang tổ chức một chiến lược chuyển đổi quốc gia dựa trên AI như một động lực tăng trưởng mới.

Về thể chế, vốn là một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là dữ liệu vẫn chưa thực sự được nhìn nhận đầy đủ như một loại tài sản trong nền kinh tế. Việt Nam hiện còn thiếu các quy định cụ thể về định giá dữ liệu, quyền sở hữu dữ liệu, quyền sử dụng dữ liệu sau giao dịch cũng như cơ chế đủ rõ để bảo vệ tài sản số của doanh nghiệp. Từ đó, tham luận đề xuất sớm hoàn thiện khung pháp lý cho dữ liệu và AI theo hướng đồng bộ hơn, đồng thời xây dựng cơ chế sandbox để doanh nghiệp triển khai mô hình mới, kiểm chứng sáng kiến mới và góp phần hoàn thiện chính sách từ thực tiễn.

Về hạ tầng và thị trường dữ liệu, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ cho các doanh nghiệp công nghệ lớn nghiên cứu và làm chủ công nghệ lõi; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư các tuyến cáp quang biển quốc tế mới, các trung tâm dữ liệu quy mô lớn và hạ tầng thiết yếu phục vụ phát triển AI. Một nội dung cũng được nhấn mạnh là nhu cầu xây dựng cơ chế điện cạnh tranh cho data center.

Song song với đó là việc hình thành thị trường dữ liệu, từ vận hành sàn giao dịch dữ liệu, thí điểm sàn dữ liệu quốc gia đến phát triển các sàn dữ liệu chuyên ngành, cùng với cơ chế mở dữ liệu công có chọn lọc qua cổng dữ liệu mở và API để doanh nghiệp có thêm “nguyên liệu” sáng tạo các giải pháp AI.

Ngoài thể chế, hạ tầng và thị trường, nhân lực và nghiên cứu phát triển là yếu tố quan trọng. Giải pháp được đưa ra là thúc đẩy hợp tác thực chất hơn giữa doanh nghiệp công nghệ và các trường đại học trong xây dựng chương trình đào tạo, cập nhật kỹ năng mới và gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường; đồng thời phát huy vai trò của các quỹ, trung tâm đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái hỗ trợ startup trong lĩnh vực AI, dữ liệu. Cùng với đó là chính sách thu hút chuyên gia quốc tế, người Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào các trung tâm R&D trong nước.