Từ con thư, lá thư, đến mạch máu 87.000 tỷ đồng

Nếu quay ngược thời gian về 16 năm trước, khi Luật Bưu chính năm 2010 mới đi vào cuộc sống, bức tranh bưu chính Việt Nam khá khiêm tốn. Khi ấy, cả nước chỉ có khoảng 40 doanh nghiệp, hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực chuyển phát thư từ, tài liệu và những kiện hàng nhỏ lẻ.

Đến nay, bức tranh ấy đã thay đổi với những gam màu vô cùng sôi động. Sự bùng nổ của chuyển đổi số và thương mại điện tử đã thổi một luồng sinh khí mạnh mẽ, biến bưu chính thành một ngành công nghiệp đa dạng thực thụ. Tính đến năm 2025, số lượng doanh nghiệp bưu chính đã chạm mốc hơn 750 đơn vị, tăng gần 19 lần. Doanh thu toàn ngành đạt khoảng 87.000 tỷ đồng, tăng hơn 21 lần. Mạng lưới có gần 24.000 điểm phục vụ, góp phần luân chuyển hơn 5 tỷ bưu gửi mỗi năm đến tận những vùng núi xa xôi, hải đảo.

“Những con số này cho thấy quy mô và tính chất của thị trường bưu chính đã thay đổi rất lớn. Bưu chính không còn chỉ là dịch vụ chuyển phát thư tín truyền thống, mà đang trở thành một bộ phận quan trọng của hạ tầng kinh tế số, gắn trực tiếp với sự phát triển của thương mại điện tử và dòng chảy hàng hóa”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội Khóa XVI.

Sự bùng nổ của chuyển đổi số và thương mại điệnt ử biến bưu chính thành một ngành công nghiệp đa dạng. Ảnh: Hữu Tuấn

Đặc biệt, khi hơn 90% sản lượng bưu gửi hiện nay gắn với các giao dịch trên sàn thương mại điện tử (TMĐT), chiếc áo pháp lý cũ kỹ đã trở nên chật chội. Bưu chính không thể mãi mang nhãn “vận chuyển truyền thống”, nhưng nếu mở rộng phạm vi điều chỉnh để bao trùm cả logistics, kho bãi hay giao hàng công nghệ, nguy cơ chồng chéo pháp lý là điều khó tránh khỏi.

Tại các phiên thảo luận về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), câu hỏi khiến các đại biểu Quốc hội và cộng đồng doanh nghiệp trăn trở nhất chính là: Đâu là ranh giới cuối cùng giữa dịch vụ bưu chính với dịch vụ logistics và vận tải độc lập?

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cùng cơ quan soạn thảo đưa ra cách tiếp cận: dịch vụ bưu chính bao gồm các công đoạn nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi được vận hành trên mạng bưu chính. Các khâu lưu kho, đóng gói, xử lý đơn hàng hay hoàn trả chỉ được tính là dịch vụ bưu chính khi gắn trực tiếp với từng bưu gửi được định danh trong quá trình cung ứng.

Tuy nhiên, trên thực tế, các mắt xích này đang đan cài vào nhau như một tấm lưới phức tạp. Hành trình có thể bắt đầu từ việc người bán chốt đơn trên sàn thương mại điện tử, sau đó chuyển hàng đến kho để đóng gói, xử lý đơn. Tiếp đến, hàng hóa có thể được vận chuyển bằng xe khách hoặc phương tiện của tài xế công nghệ. Sau đó, hàng được thu gom, chia chọn tại kho trung tâm và giao đến địa chỉ người nhận theo quy trình của dịch vụ bưu chính.

Trong các công đoạn này, có khi mỗi khâu do một doanh nghiệp đảm nhiệm (sàn TMĐT, công ty logistics, vận tải, bưu chính), có khi một doanh nghiệp thực hiện tất cả. Chính sự chồng lấn này khiến các đại biểu và chuyên gia lo ngại về tình trạng “một cổ nhiều tròng”.

Bà Phan Thị Thùy Linh, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội trăn trở, ranh giới giữa một gói hàng bưu chính với chuyến giao hàng của tài xế công nghệ, hay kiện hàng gửi theo xe khách liên tỉnh, đang quá mong manh.

“Nếu quản lý quá mức, coi mọi hành vi chở gói hàng đều là hoạt động bưu chính để bắt buộc xin giấy phép, chúng ta sẽ tự tay dựng rào cản đối với mô hình kinh tế chia sẻ, làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp. Ngược lại, nếu buông lỏng thì nguy cơ mất an toàn bưu gửi và thất thu thuế lại chực chờ. Phải quản lý bằng ‘mạng lưới’, chứ không thể quản lý bằng phương tiện chở hàng”, bà Linh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ ra rằng, theo cách tiếp cận trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), dịch vụ bưu chính chủ yếu gắn với khâu thu nhận và chuyển phát. Nếu gộp cả kho bãi, đóng gói, fulfillment (xử lý đơn hàng) vào khái niệm bưu chính, vô hình trung sẽ buộc hàng loạt doanh nghiệp bán lẻ và doanh nghiệp logistics độc lập phải gánh thêm những điều kiện pháp lý không cần thiết.

Ở góc độ chuyên gia, bà Nguyễn Thị Minh Tú, Giám đốc Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn (Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An), cũng có chung nhận định, chỉ nên xem kho bãi, đóng gói là dịch vụ bưu chính khi chúng là mắt xích không thể tách rời khỏi hành trình của bưu gửi trên mạng bưu chính. Còn những dịch vụ kho vận độc lập thì nên để luật chuyên ngành điều chỉnh.

Nguồn: Bộ Khoa học và Công nghệ

Khơi thông “dòng chảy” cho nền kinh tế số

Là một trong những doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực giao nhận, ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó tổng giám đốc Tổng công ty CP Bưu chính Viettel (Viettel Post), bày tỏ sự đồng tình khi dự thảo luật đã chuyển dịch tư duy theo hướng phân cấp, giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm.

Dẫu vậy, từ thực tế hoạt động trên thị trường, đại diện Viettel Post chỉ ra một vấn đề phát sinh trong kỷ nguyên TMĐT, đó là sự độc quyền, chèn ép từ các nền tảng.

Hiện nay, nhiều sàn TMĐT đóng vai trò “người chia bài”, tự ý điều phối đơn hàng, chỉ định đơn vị vận chuyển hoặc phương thức thanh toán mà không cho người mua và người bán quyền lựa chọn doanh nghiệp bưu chính. Điều này vô hình trung hạn chế quyền tiếp cận thị trường bình đẳng của các doanh nghiệp bưu chính truyền thống.

Bàn về tính khả thi khi luật đi vào cuộc sống, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, đề nghị luật cần linh hoạt hơn. Thay vì bắt buộc doanh nghiệp bưu chính phải sở hữu cả 3 loại hạ tầng vật lý gồm phương tiện vận tải, kho bãi và điểm phục vụ, chỉ cần đánh giá dựa trên năng lực kết nối, tích hợp dữ liệu và khả năng quản lý toàn trình.

Đồng thời, trước làn sóng nhượng quyền thương mại số và kinh tế chia sẻ đang phát triển mạnh, ông Hà kiến nghị thiết lập cơ chế trách nhiệm liên đới: doanh nghiệp sở hữu nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm về an toàn hệ thống và tiêu chuẩn kỹ thuật; bên nhận nhượng quyền chịu trách nhiệm trực tiếp tại khâu tiếp nhận.

Chỉ đạo vấn đề này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý, cần xem xét lại phạm vi và khái niệm bưu chính trong bối cảnh thương mại điện tử, giao nhận số và vận tải xuyên biên giới phát triển mạnh. Hoạt động bưu chính hiện nay đã vượt ra ngoài mô hình bưu điện truyền thống, với nhiều chủ thể và phương thức giao nhận mới, trong đó có giao hàng bằng phương tiện bay không người lái.

Do đó, luật sửa đổi phải xác định rõ vai trò của bưu chính trong hạ tầng thiết yếu quốc gia và nền kinh tế số; phân định trách nhiệm giữa các chủ thể, bảo đảm quản lý hiệu quả nhưng không tạo thêm rào cản không cần thiết cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

“Hiện có quá nhiều bộ tham gia quản lý, nếu không phân định rõ, doanh nghiệp sẽ phải gánh nhiều lớp điều kiện cho cùng một hoạt động”, Tổng Bí thư nói.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, cần mở rộng không gian phát triển, tạo cạnh tranh bình đẳng và phân định rõ trách nhiệm quản lý. Khái niệm và phạm vi điều chỉnh của hoạt động bưu chính phải phù hợp với thực tiễn, làm rõ ranh giới giữa bưu chính, vận tải, logistics và thương mại điện tử, tránh tình trạng một hoạt động phải chịu nhiều tầng nấc quản lý hoặc doanh nghiệp phải đáp ứng các điều kiện chồng chéo.

Có thể thấy, để Luật Bưu chính (sửa đổi) thực sự trở thành bệ phóng, cần tập trung vào ba vấn đề.

Thứ nhất, mở rộng không gian phát triển, nhìn nhận bưu chính là một phần không thể tách rời của hạ tầng thiết yếu quốc gia và tạo điều kiện để ngành tích hợp sâu vào dòng chảy TMĐT.

Thứ hai, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, xóa bỏ các rào cản độc quyền, bảo vệ quyền tiếp cận thị trường của mọi chủ thể, chấm dứt tình trạng chèn ép trên các nền tảng số.

Thứ ba, vạch ra ranh giới minh bạch giữa bưu chính, vận tải, logistics và TMĐT, tránh để một hoạt động phải chịu nhiều tầng nấc quản lý chồng chéo.

Xác định đúng phạm vi điều chỉnh không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật lập pháp, mà còn là chìa khóa mở ra cánh cửa để hàng trăm ngàn doanh nghiệp tự tin bứt phá. Khi lằn ranh pháp lý được vạch rõ, “mạch máu” bưu chính và logistics sẽ không còn cảnh dẫm chân lên nhau, mà có thể cùng hòa nhịp, đưa dòng chảy hàng hóa Việt Nam vươn xa trên bản đồ kinh tế số.