Tạo đột phá từ chuyển đổi kép

Diễn đàn “Thực hiện kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam: Chính sách và kết nối hành động” do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức ngày 10/11 tại Hà Nội đã khẳng định: Kinh tế tuần hoàn là trụ cột quan trọng trong mô hình tăng trưởng mới, giúp Việt Nam phát triển bền vững, tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Phát biểu tại diễn đàn, GS.TS Lê Văn Lợi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh: “Kinh tế tuần hoàn là kiến trúc phát triển mới của Việt Nam trong chuyển đổi kép: chuyển đổi số và chuyển đổi xanh”.

Theo ông, đây là con đường tất yếu để giảm phụ thuộc tài nguyên, cắt giảm phát thải, nâng hiệu suất sử dụng năng lượng - vật liệu, đồng thời mở ra thị trường, việc làm và chuỗi giá trị mới mang tính bền vững.

GS.TS Lê Văn Lợi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu tại diễn đàn.

Việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 222/QĐ-TTg ngày 23/1/2025, phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035, là bước đi chiến lược cụ thể hóa các mục tiêu trong Luật Bảo vệ môi trường 2020, Chiến lược tăng trưởng xanh và Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu.

Chính vì thế, diễn đàn là “nhịp cầu chính sách” kết nối giữa cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng nhằm hình thành hệ sinh thái tuần hoàn toàn diện tại Việt Nam.

Theo PGS.TS Bùi Quang Tuấn, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, kinh tế tuần hoàn là trụ cột quan trọng của mô hình tăng trưởng mới, giúp Việt Nam vừa nâng cao năng suất, vừa phát triển bền vững.

Kinh tế tuần hoàn được hiểu là mô hình mà mọi đầu ra đều có thể trở thành đầu vào của quá trình khác, hướng tới giảm lãng phí, tái sử dụng và tái chế tài nguyên, hình thành các “vòng tuần hoàn” trong sản xuất và tiêu dùng.

Từ nguyên lý 3R truyền thống (Reduce - Reuse - Recycle), kinh tế tuần hoàn hiện đã tiến hóa thành 10R, bao gồm cả sửa chữa, phục hồi, tái sản xuất, tái mục đích hay từ chối sử dụng sản phẩm gây hại môi trường.

“Mục tiêu của kinh tế tuần hoàn là kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm phát thải và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong thiết kế, công nghệ, và mô hình kinh doanh”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông, kinh tế tuần hoàn không chỉ mang lại hiệu quả môi trường mà còn tạo động lực kinh tế mới, giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí đầu vào, tăng năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. 

Khi kết hợp với chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn sẽ hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo xanh, nơi dữ liệu, công nghệ và nguồn lực được tái tạo liên tục, tạo nền cho tăng trưởng theo chiều sâu.

Biến rác thải thành tài nguyên

Ở góc độ nông nghiệp, PGS.TS Bùi Quang Tuấn cho rằng, kinh tế tuần hoàn là hướng đổi mới mô hình tăng trưởng giúp Việt Nam vừa nâng năng suất, vừa giảm phát thải. Mô hình này tổ chức sản xuất theo chu trình khép kín, trong đó phụ phẩm và chất thải của khâu này trở thành đầu vào của khâu khác dựa trên các nguyên lý sinh thái, công nghệ sinh học và chuyển đổi số.

Trọng tâm là giảm tiêu hao tài nguyên, kéo dài vòng đời vật liệu, năng lượng, tái tạo hệ sinh thái và gia tăng giá trị nội sinh tại chỗ.

Theo ông, kinh tế tuần hoàn có thể triển khai hiệu quả thông qua cách tiếp cận “phát triển dựa trên nội lực (ABCD)”, tận dụng tri thức bản địa, kỹ năng sản xuất, và mạng lưới hợp tác của cộng đồng nông thôn để hình thành các chu trình trồng trọt - chăn nuôi - chế biến - năng lượng.

Các mô hình tiêu biểu đã xuất hiện như tận dụng phụ phẩm nông nghiệp (rơm rạ, vỏ trấu, phế gỗ, thủy sản) làm phân hữu cơ, biochar, viên sinh khối; sản xuất biogas và ủ compost trong chăn nuôi; mô hình VAC, lúa - tôm, cá - rau, hay chuỗi công nghiệp “4F: Farm - Food - Feed - Fertilizer”.

Những mô hình này cho thấy kinh tế tuần hoàn vừa giảm chi phí đầu vào, vừa mở rộng cơ hội tham gia chuỗi giá trị xanh, đồng thời hỗ trợ Việt Nam đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Toàn cảnh diễn đàn.

Ở lĩnh vực đô thị, TS. Nguyễn Thị Hạnh Tiên, Khoa Công nghệ Sinh học, Hóa học và Kỹ thuật Môi trường (Đại học Phenikaa) cho biết, mỗi ngày đô thị Việt Nam phát sinh hơn 8.000 tấn chất thải rắn, phần lớn từ hộ gia đình. Hiện 70% lượng rác vẫn được chôn lấp, nhiều bãi rác không hợp vệ sinh, gây ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính.

Theo TS. Tiên, hướng đi tất yếu là chuyển từ mô hình “thu gom - xử lý” sang “giảm thiểu - tái chế - tái sử dụng” theo kinh tế tuần hoàn. Chất thải cần được xem là nguồn tài nguyên thứ cấp, có thể phân loại, tái chế và đưa trở lại chu trình sản xuất.

Bà dẫn chứng, các mô hình ủ compost rác hữu cơ, phát triển chuỗi tái chế nhựa địa phương gắn với cơ chế EPR (trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất), hay phân loại rác tại nguồn đã chứng minh hiệu quả trong việc giảm phát thải khí nhà kính và thất thoát vật liệu.

“Người dân chính là trung tâm của quá trình tuần hoàn. Cộng đồng, chính quyền và doanh nghiệp cần phối hợp đồng bộ trong cải thiện hạ tầng thu gom - tái chế, đổi mới công nghệ và thay đổi hành vi tiêu dùng. Khi có sự tham gia liên ngành và liên bên, quản lý chất thải đô thị theo hướng kinh tế tuần hoàn mới thực sự trở thành hiện thực bền vững”, TS. Tiên khẳng định. 

Từ diễn đàn chính sách này, các nhà khoa học kỳ vọng Việt Nam sẽ sớm hình thành hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn đa tầng, nơi chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chia sẻ lợi ích trong vòng đời mới của tài nguyên, hướng tới một nền kinh tế không chất thải.